Nhiều người bận rộn xem thức ăn nhanh là lựa chọn tiện lợi nhất khi không kịp tự chuẩn bị bữa ăn tại nhà. Tuy nhiên, với người mắc bệnh tăng huyết áp, những suất gà rán, bánh mì kẹp hay khoai tây chiên thường đi kèm nỗi lo tăng vọt huyết áp do lượng muối quá cao. Liệu người có vấn đề về huyết áp có buộc phải nhịn ăn, bỏ bữa hay từ chối hoàn toàn các tiện ích này?

Câu trả lời là bạn không nhất thiết phải bỏ bữa khi phải dùng bữa tại các cửa hàng thức ăn nhanh. Bằng cách chủ động áp dụng các thao tác tinh chỉnh đơn hàng, người tiêu dùng hoàn toàn có thể cắt giảm lượng natri dung nạp để bảo vệ lòng mạch mà vẫn nạp đủ năng lượng cho công việc.

Gánh nặng natri từ thức ăn nhanh đối với thành mạch

Xu hướng sử dụng các loại thực phẩm tiện lợi và thói quen ăn uống ngoài hàng quán đang tạo ra rào cản lớn cho nỗ lực cắt giảm lượng muối của mỗi cá nhân [1]. Thức ăn nhanh thường được xếp vào nhóm thực phẩm giàu năng lượng, chứa nhiều chất béo, carbohydrate tinh chế, đường bổ sung và đặc biệt rất nhiều natri, trong khi lại thiếu hụt nguồn rau xanh và trái cây tươi [2]. Thói quen tiêu thụ thường xuyên mô hình ăn uống này làm gia tăng nguy cơ tiến triển bệnh tăng huyết áp cũng như các bệnh lý tim mạch mạn tính khác [2].

Mức natri trong các bữa ăn nhanh phổ biến hiện nay thường vượt xa ngưỡng khuyến nghị thông thường, với hàm lượng muối đo được trong mỗi suất ăn dao động từ khoảng 4,4 gam đến 9,1 gam [3]. Khi một lượng muối lớn như vậy đi vào cơ thể, huyết áp sẽ bị đẩy lên cao thông qua cơ chế làm tăng thể tích tuần hoàn và tăng cung lượng tim ban đầu, sau đó gây tác động thứ phát làm co thắt, tăng sức cản ở các mạch máu ngoại vi theo cơ chế tự điều hòa của hệ tuần hoàn [3]. Bên cạnh đó, chế độ ăn nhiều muối còn làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin cũng như các dấu hiệu của hội chứng chuyển hóa [3].

Giảm lượng natri giúp hạ huyết áp rõ rệt ra sao?

Việc kiểm soát huyết áp và ngăn ngừa tăng huyết áp đóng vai trò mang tính sống còn để kéo giảm tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do tim mạch [4]. Điều chỉnh lối sống là một trong những công cụ then chốt, mang lại hiệu quả rõ ràng trong việc kiểm soát chỉ số huyết áp [4, 8]. Việc cắt giảm natri ở mức độ vừa phải đã được chứng minh bằng nhiều bằng chứng khoa học vững chắc và được khuyến nghị áp dụng rộng rãi cho mọi đối tượng [5].

Một phân tích tổng hợp các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên cho thấy, việc giảm lượng natri tiêu thụ khoảng 50 mmol mỗi ngày trong thời gian tối thiểu 4 tuần giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 4,0 mm Hg và huyết áp tâm trương trung bình 2,5 mm Hg ở bệnh nhân tăng huyết áp [3]. Với những người có huyết áp bình thường, sự can thiệp này cũng giúp hạ huyết áp tâm thu 2,0 mm Hg và huyết áp tâm trương 1,0 mm Hg [3]. Tương tự, dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng can thiệp đơn độc hoặc phối hợp lối sống chỉ ra rằng con người hoàn toàn có khả năng duy trì việc giảm từ 30% đến 50% lượng natri tiêu thụ trong khẩu phần suốt thời gian kéo dài đến 4 năm [1].

Bên cạnh natri, khoáng chất kali cũng đóng vai trò rất quan trọng trong việc cân bằng huyết áp [4, 8]. Dữ liệu từ khảo sát dinh dưỡng và sức khỏe Trung Quốc (China Health and Nutrition Survey) năm 2019 ghi nhận nam giới sau khi được chẩn đoán tăng huyết áp từ 2 đến 4 năm đã tự điều chỉnh giảm trung bình 251 mg natri mỗi ngày và hạ tỷ lệ natri/kali trong chế độ ăn xuống 0,19 [6]. Sự thay đổi tích cực này cũng lan tỏa sang các thành viên trong gia đình, giúp giảm mật độ natri trung bình (-8,3 mg/100 kcal) và tăng mật độ kali (1,6 mg/100 kcal) trong khẩu phần ăn chung của hộ gia đình [6].

Vai trò của các mô hình dinh dưỡng toàn diện

Mặc dù việc hạn chế muối từ lâu đã được xem là thay đổi cốt lõi, các chuyên gia dinh dưỡng nhận thấy việc tiếp cận theo toàn bộ mô hình bữa ăn sẽ mang lại tính bền vững cao hơn là chỉ tập trung vào một dưỡng chất riêng lẻ [4]. Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) tập trung vào thực phẩm có nguồn gốc thực vật, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, giàu chất xơ và các khoáng chất như canxi, kali, magiê kết hợp giảm natri cho thấy hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt theo liều lượng [3, 4].

Mô hình ăn uống này đặc biệt mang lại hiệu quả cao ở người cao tuổi và những người đã được chẩn đoán tăng huyết áp [3, 4]. Ngoài ra, ở những người thừa cân, việc giảm cân khiêm tốn từ 3% đến 9% trọng lượng cơ thể cũng giúp làm giảm huyết áp tâm thu và tâm trương khoảng 3 mm Hg [4]. Do đó, việc xử lý bữa ăn nhanh không đơn thuần là tránh muối mà còn là cân bằng tổng thể năng lượng nạp vào cơ thể [4, 5].

Một nghiên cứu năm 2001 trên 174 bệnh nhân tăng huyết áp (huyết áp trên 140/90 mm Hg) áp dụng liệu trình nhịn ăn chỉ uống nước dưới sự giám sát y tế nội trú nghiêm ngặt (trung bình 10-11 ngày nhịn ăn sau 2-3 ngày ăn nhẹ rau quả, rồi chuyển tiếp 6-7 ngày sang chế độ ăn thuần chay ít béo, ít natri) ghi nhận gần 90% đạt huyết áp dưới 140/90 mm Hg khi kết thúc đợt điều trị [7]. Mức giảm huyết áp trung bình đạt tới 37/13 mm Hg, và những bệnh nhân tăng huyết áp giai đoạn 3 giảm trung bình tới 60/17 mm Hg, giúp toàn bộ 6,3% số bệnh nhân từng phải dùng thuốc hạ áp dừng được thuốc thành công [7]. Dù phương pháp này chỉ được áp dụng trong điều kiện y khoa đặc biệt, kết quả trên chứng minh việc kiểm soát chặt chẽ natri và năng lượng đầu vào tác động cực kỳ mạnh mẽ đến thành mạch [7].

Những hiểu lầm phổ biến khi ăn ngoài

Sai lầm thường gặp nhất là cho rằng chỉ khi nào nếm thấy vị mặn chát thì món ăn đó mới chứa nhiều muối. Thực tế, trong công nghiệp chế biến đồ ăn nhanh, natri thường ẩn sâu bên trong các loại nước sốt ướp thịt, bột chiên giòn, phô mai lát và bánh mì kẹp để bảo quản và tạo cấu trúc mềm xốp, khiến một suất ăn có thể tích tụ tới 4,4 - 9,1 gam muối mà người ăn không hề cảm giác quá mặn [3].

Một ngộ nhận khác là người tăng huyết áp buộc phải nhịn ăn hoàn toàn nếu không kịp nấu nướng. Việc nhịn đói bất đắc dĩ có thể dẫn đến hạ đường huyết hoặc kích thích cảm giác thèm ăn dữ dội vào bữa sau, khiến bạn dễ sa đà vào những phần ăn lớn hơn, gây tăng cân và gián tiếp làm tăng áp lực lên hệ tuần hoàn [4, 5]. Mục tiêu thực tế là loại bỏ bớt phần muối thừa được thêm vào thực phẩm chế biến sẵn chứ không phải nhịn đói tiêu cực [5].

Ai nên thận trọng đặc biệt khi gọi đồ ăn nhanh?

Mặc dù bất kỳ ai cũng cần kiểm soát lượng muối, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác khi tiếp cận với đồ ăn nhanh:

  • Người cao tuổi và bệnh nhân đã được chẩn đoán tăng huyết áp xác định: Đây là nhóm đối tượng có thành mạch nhạy cảm nhất với sự thay đổi của natri khẩu phần [4].
  • Bệnh nhân đái tháo đường và bệnh thận mạn tính: Lượng muối cao trong thức ăn nhanh làm gia tăng mức độ kháng insulin, đẩy nhanh tiến trình tổn thương vi mạch và làm suy giảm chức năng thận nghiêm trọng [3].
  • Người thừa cân, béo phì: Tiêu thụ thức ăn nhanh thường xuyên đi kèm nguy cơ tích mỡ và béo phì, khiến việc kiểm soát huyết áp bằng lối sống trở nên khó khăn hơn [4, 5].

Kỹ thuật tùy biến đơn hàng fast food để giảm natri

Khi bắt buộc phải sử dụng thức ăn nhanh, bạn có thể chủ động áp dụng các giải pháp tùy biến trực tiếp trên đơn hàng để giảm áp lực lên thành mạch:

  1. Yêu cầu không thêm gia vị mặn: Hầu hết các chuỗi cửa hàng thức ăn nhanh đều chế biến khoai tây chiên hoặc các món ăn kèm theo từng mẻ. Hãy đưa ra yêu cầu nhân viên phục vụ không rắc thêm muối hoặc bột nêm gia vị lên khoai chiên và đồ ăn kèm [5].
  2. Kiểm soát nước sốt và phô mai: Yêu cầu phục vụ để riêng nước sốt, sốt mayonnaise, tương cà hoặc tương ớt vào cốc nhỏ thay vì rưới trực tiếp lên phần ăn. Chấm nhẹ ở mép thức ăn sẽ giúp bạn giảm được một lượng lớn natri ẩn so với việc tẩm đẫm toàn bộ bề mặt [2, 5]. Cân nhắc bỏ bớt lớp phô mai lát kèm trong bánh kẹp.
  3. Bóc bỏ lớp da hoặc bột chiên giòn: Các loại bột chiên xù bọc ngoài gà rán hoặc cá phi lê là nơi giữ lượng muối và chất béo bão hòa rất lớn [3, 5]. Việc bóc bỏ bớt lớp da chiên này giúp cắt giảm đáng kể natri và năng lượng nạp vào.
  4. Bổ sung rau xanh và trái cây: Hãy ưu tiên chọn thêm một phần salad tươi (dùng sốt dầu giấm nhẹ hoặc tự nêm) hay tráng miệng bằng trái cây tươi để tăng cường nguồn kali và chất xơ tự nhiên, hỗ trợ cân bằng huyết áp theo nguyên lý của chế độ ăn DASH [3, 4, 8].
  5. Chọn nước lọc thay cho nước ngọt: Thay vì đi kèm một ly nước ngọt có ga nhiều đường tinh chế, hãy gọi nước lọc hoặc đồ uống không thêm đường để tránh nguy cơ rối loạn chuyển hóa [3, 5].

Chủ động tùy biến đơn hàng thức ăn nhanh là giải pháp tình thế thông minh, giúp người tăng huyết áp duy trì sinh hoạt linh hoạt mà vẫn kiểm soát được lượng natri nạp vào. Tuy nhiên, các giải pháp điều chỉnh bữa ăn không thể thay thế cho phác đồ điều trị dùng thuốc. Người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để duy trì huyết áp ở ngưỡng an toàn dài lâu.