Nhiều người trẻ hiện nay chi số tiền không nhỏ để mua các loại nước ion kiềm đóng chai với hy vọng "thanh lọc cơ thể", cân bằng axit và dẹp bỏ các nốt mụn trứng cá cứng đầu. Niềm tin này xuất phát từ những thông điệp quảng cáo hấp dẫn trên mạng xã hội cho rằng uống nước kiềm sẽ trung hòa tính axit trong máu, từ đó triệt tiêu môi trường sống của vi khuẩn gây mụn.
Tuy nhiên, xét dưới góc độ sinh lý học và y học da liễu, việc uống nước ion kiềm đóng chai hoàn toàn không có khả năng điều trị hay triệt tiêu mụn trứng cá như lời đồn. Mọi loại nước khi đi vào cơ thể đều phải trải qua cơ chế điều hòa dịch thể nghiêm ngặt của hệ tiêu hóa, khiến tính kiềm nhân tạo không thể tác động đến vi khuẩn hay tuyến bã nhờn trên bề mặt da.
Cơn sốt nước ion kiềm đóng chai và lời đồn trị mụn tận gốc
Tại các đô thị, nước ion kiềm đóng chai đang dần trở thành mặt hàng quen thuộc trên các kệ siêu thị và phòng tập thể thao. Đi kèm với trào lưu này là vô số bài viết chia sẻ về công dụng "thải độc da", làm sáng da và chữa dứt điểm mụn trứng cá. Người tiêu dùng, đặc biệt là lứa tuổi thanh thiếu niên đang trong giai đoạn tự ti vì mụn, rất dễ tiếp nhận những thông tin thiếu căn cứ này.
Thực tế, mụn trứng cá là bệnh lý da liễu mãn tính liên quan đến nhiều yếu tố bên trong lẫn bên ngoài [1]. Sự hình thành mụn bắt nguồn từ tình trạng tăng tiết bã nhờn, sừng hóa cổ nang lông, sự phát triển quá mức của vi khuẩn và phản ứng viêm tại chỗ. Các yếu tố như khói bụi môi trường, mỹ phẩm chăm sóc da thô bạo, thay đổi nội tiết tố, di truyền, căng thẳng tâm lý và lối sống đều góp phần thúc đẩy bệnh phát triển [1].
Việc quảng bá một loại nước uống có thể giải quyết được chuỗi cơ chế bệnh sinh phức tạp này là sự thổi phồng quá mức. Mụn trứng cá xuất hiện ở mọi lứa tuổi và giới tính chứ không chỉ riêng thanh thiếu niên [2]. Các can thiệp chăm sóc hay điều trị mụn đòi hỏi phác đồ khoa học chứ không thể phụ thuộc vào một loại thức uống đóng chai thông thường.
Uống nước kiềm có làm thay đổi độ pH của cơ thể và làn da?
Lý lẽ phổ biến nhất của trào lưu uống nước kiềm là giúp trung hòa axit dư thừa trong cơ thể, tạo môi trường kiềm nhằm ngăn ngừa bệnh tật và kháng viêm cho da. Thế nhưng, sinh lý học người chứng minh rằng độ pH trong cơ thể được kiểm soát vô cùng chặt chẽ. Độ pH của máu luôn được duy trì ổn định trong khoảng hẹp từ 7,35 đến 7,45 nhờ hệ thống đệm bicacbonat, chức năng bài tiết của thận và sự trao đổi khí qua phổi.
Bất kỳ lượng nước uống nào dù có tính kiềm cao khi đi qua dạ dày cũng sẽ bị môi trường dịch vị tại đây xử lý ngay lập tức. Axit clohydric trong dạ dày có độ pH tự nhiên rất thấp, chỉ dao động từ 1,5 đến 3,5 nhằm phục vụ tiêu hóa thức ăn và tiêu diệt mầm bệnh. Lượng axit cực mạnh này nhanh chóng trung hòa hoàn toàn lượng kiềm nhẹ từ nước uống đóng chai trước khi chất lỏng đi xuống ruột non.
Vì vậy, việc uống nước kiềm không hề làm thay đổi độ pH của máu, càng không thể làm thay đổi độ pH tự nhiên của bề mặt da. Lớp màng axit bảo vệ da vốn có độ pH sinh lý khoảng 4,5 đến 5,5, có nhiệm vụ ngăn chặn sự xâm nhập của các vi sinh vật gây hại. Nước uống không có khả năng đi tắt đến lớp biểu bì để kiềm hóa làn da, do đó giả thuyết uống nước kiềm để thay đổi môi trường sống của vi khuẩn gây mụn là hoàn toàn sai lầm.
Sự thật về axit dạ dày và tác động đến vi khuẩn da
Axit dạ dày đóng vai trò như một bức tường phòng vệ sinh học đầu tiên của hệ tiêu hóa. Khi một dung dịch có tính kiềm đi vào, các tế bào thành dạ dày sẽ lập tức tiết thêm axit để giữ vững độ pH tối ưu cho enzyme tiêu hóa hoạt động. Cơ thể người hoàn toàn không lưu trữ kiềm từ nước uống để phân phối tới các mô ngoại biên hay bề mặt da.
Mặt khác, các vi khuẩn gây mụn trứng cá cư trú sâu bên trong các nang bã nhờn trên da mặt, ngực hoặc lưng. Chúng sinh sôi nhờ nguồn thức ăn dồi dào là bã nhờn và các tế bào chết bị ứ đọng trong lỗ chân lông. Quá trình này không chịu bất kỳ tác động nào từ việc trung hòa axit diễn ra bên trong lòng dạ dày.
Việc lầm tưởng rằng trung hòa axit dạ dày sẽ giúp diệt khuẩn ngoài da cho thấy sự thiếu hiểu biết về hệ vi sinh vật và cấu trúc giải phẫu của cơ thể. Thay đổi vi khuẩn trên da đòi hỏi các hoạt chất bôi thoa tác động trực tiếp hoặc thuốc kháng sinh, kháng viêm đường toàn thân do bác sĩ chuyên khoa chỉ định, chứ không thể giải quyết bằng các loại nước uống mang tính kiềm nhân tạo.
Nghiên cứu thực tế: Nước kiềm được ứng dụng thế nào trong da liễu?
Trong y văn, nước kiềm từng được ghi nhận trong các thử nghiệm tiền lâm sàng như một chất hỗ trợ ức chế sự hình thành mạch máu khối u, giảm các phản ứng oxy hóa nội bào và ức chế sự phát triển của một số tế bào ung thư hoặc vi sinh vật [3]. Tuy nhiên, các dữ liệu này chủ yếu ở mức nghiên cứu phòng thí nghiệm hoặc hỗ trợ điều trị toàn thân nói chung, chưa từng có bằng chứng nào chứng minh uống nước kiềm đóng chai chữa được mụn [3].
Khi nhắc đến nước kiềm trong điều trị mụn trứng cá, các nghiên cứu thực chất chỉ đề cập đến việc ứng dụng tại chỗ thông qua thiết bị công nghệ cao tại các cơ sở thẩm mỹ [3]. Liệu pháp này được gọi là làm sạch da bằng hydro (hydrogen purification), sử dụng nước kiềm được tạo ra từ máy chuyên dụng để tác động trực tiếp lên bề mặt biểu bì [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 cho biết phương pháp làm sạch bằng hydro không gây kích ứng, không làm đỏ da hay bỏng rát bề mặt biểu bì như một số loại axit bôi thoa [3]. Tuy vậy, nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh rõ ràng rằng việc sử dụng nước kiềm làm sạch ngoài da chỉ là biện pháp hỗ trợ cấp ẩm, giảm bã nhờn và giảm tổn thương da, hoàn toàn không phải là phương pháp điều trị độc lập và không thể thay thế các phác đồ y khoa [3].
Phân tích các thử nghiệm: Làm sạch bề mặt khác hoàn toàn việc uống
Để hiểu rõ hiệu quả thực sự của nước kiềm đối với mụn, cần phân tích kỹ thử nghiệm lâm sàng được công bố năm 2022 về phương pháp làm sạch bằng hydro [4]. Thử nghiệm sơ bộ này được thực hiện trên 24 phụ nữ trong độ tuổi từ 19 đến 21 mắc mụn trứng cá nhẹ và có mức độ tiết bã nhờn cao [4].
Các đối tượng được chia thành hai nhóm để can thiệp: Nhóm A thực hiện liệu trình làm sạch bằng đầu phun chuyên dụng H2jet bắn tia nước kiềm dưới áp lực cao trực tiếp lên da [4]. Nhóm B được kết hợp giữa làm sạch bằng tia nước kiềm và hỗn hợp 40% axit mỹ phẩm gồm axit phytic, pyruvic, lactic và ferulic ở độ pH 1,4 [4]. Cả hai nhóm đều thực hiện 4 buổi điều trị với khoảng cách 14 ngày mỗi lần, sau đó được đo đạc lại các chỉ số da sau 30 ngày kết thúc liệu trình [4].
Kết quả cho thấy ở cả hai nhóm, các nốt mụn sưng và lượng dầu nhờn trên biểu bì đều giảm, đồng thời độ ẩm của da được cải thiện [4]. Thế nhưng, nhóm B sử dụng kết hợp axit mỹ phẩm lại đạt kết quả vượt trội hơn hẳn so với nhóm A chỉ dùng tia nước kiềm đơn thuần [4]. Điều này chứng minh rằng việc phun rửa nước kiềm áp lực cao chỉ đóng vai trò hỗ trợ rửa trôi bã nhờn cơ học trên bề mặt biểu bì chứ không thể thay thế các hoạt chất điều trị chuyên sâu [4]. Đáng chú ý hơn, đây là can thiệp bôi rửa tại chỗ bằng máy móc y tế, hoàn toàn khác biệt với hành vi uống nước kiềm đóng chai qua đường tiêu hóa.
Những lầm tưởng phổ biến về việc uống nước và bệnh mụn trứng cá
Quan niệm cho rằng uống nhiều nước giúp "thải độc da" và làm hết mụn là một trong những hiểu lầm dai dẳng nhất trong cộng đồng [5]. Làn da chứa khoảng 30% nước, giúp tạo độ đàn hồi và căng mịn [5]. Việc uống đủ nước giúp hạn chế tình trạng mất nước qua biểu bì và cải thiện độ dày của da ở những người trước đó uống quá ít nước, nhưng việc này không đủ để ngăn chặn nếp nhăn hay chữa lành các bệnh lý mụn [5]. Không hề có bằng chứng khoa học xác thực nào ủng hộ nhận định uống 8 đến 10 cốc nước mỗi ngày sẽ thải độc và làm sạch mụn [5].
Tuy nhiên, niềm tin này lại bám rễ rất sâu trong tâm lý giới trẻ. Một nghiên cứu năm 2019 tiến hành trên 2.516 học sinh tại 6 trường trung học ở Belgrade (Serbia), trong đó có 1.452 em từ 14 đến 18 tuổi bị mụn trứng cá, cho thấy tăng lượng nước uống nằm trong 4 yếu tố hàng đầu được thanh thiếu niên tin rằng sẽ làm giảm mụn [6]. Giới hạn của nghiên cứu này là chỉ khảo sát trên độ tuổi học sinh và không bao gồm người không bị mụn [6].
Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên thanh thiếu niên và người trẻ tuổi cũng ghi nhận tỷ lệ rất lớn bệnh nhân tin rằng uống nhiều nước giúp thuyên giảm mụn [7]. Cụ thể, có tới 68,1% người có trình độ đại học, 51,1% học sinh trung học và 77,6% bệnh nhân mụn mức độ trung bình xem việc uống nhiều nước là yếu tố cải thiện bệnh [7]. Những người từng được bác sĩ da liễu tư vấn cũng có tới 66,5% giữ niềm tin này [7]. Dù vậy, nghiên cứu kết luận rằng kiến thức chung về căn nguyên và diễn tiến tự nhiên của mụn ở người trẻ nhìn chung vẫn còn rất hạn chế [7].
Thậm chí, một nghiên cứu cắt ngang năm 2023 trên 209 học sinh từ 9 đến 13 tuổi phát hiện có đến 50,5% học sinh tin rằng mụn không thể chữa bằng thuốc [8]. Có tới 59,3% nhầm lẫn rằng mụn do tích tụ bụi bẩn và 59,8% cho rằng do vệ sinh kém gây ra [8]. Những quan niệm sai lầm tích tụ từ gia đình và mạng xã hội khiến người bệnh chậm trễ tiếp cận y tế, dẫn đến nguy cơ để lại sẹo vĩnh viễn [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng và tiếp cận điều trị mụn đúng cách
Đối với nước ion kiềm đóng chai, việc uống điều độ như một loại nước giải khát thông thường không gây hại cho người có chức năng gan thận bình thường. Tuy nhiên, những người mắc bệnh thận mạn tính hoặc có vấn đề về điều hòa điện giải cần thận trọng khi tiêu thụ thường xuyên các loại nước có bổ sung khoáng kiềm nhân tạo. Người đang gặp các vấn đề về tiêu hóa, suy giảm axit dạ dày cũng không nên lạm dụng nước kiềm gần bữa ăn vì có thể làm cản trở quá trình phân giải thức ăn.
Đặc biệt, những người đang bị mụn trứng cá từ mức độ trung bình đến nặng tuyệt đối không nên trông chờ vào nước kiềm đóng chai để điều trị. Mụn trứng cá kéo dài không chỉ gây tổn thương thể chất mà còn tác động nặng nề đến tâm lý, làm suy giảm chất lượng cuộc sống, thậm chí gây trầm cảm và nảy sinh ý nghĩ tự tử [4]. Việc tin vào các liệu pháp truyền miệng vô thưởng vô phạt chỉ làm lỡ mất giai đoạn vàng để kiểm soát ổ viêm dưới da.
Khi xuất hiện mụn viêm, mụn mủ, người bệnh nên tìm đến các phòng khám chuyên khoa da liễu. Các biện pháp bôi ngoài da chứa hoạt chất hóa học dù có thể gây khô da, bong tróc hoặc ngứa rát ban đầu nhưng đã được khoa học chứng minh hiệu quả [2]. Bác sĩ sẽ cân nhắc kết hợp các giải pháp công nghệ như hạt nano mang thuốc để giảm thiểu kích ứng và phục hồi hàng rào bảo vệ da an toàn [2].
Lời khuyên thực tế để chăm sóc làn da mụn hiệu quả
Thay vì tốn kém cho những chai nước kiềm đắt đỏ với lời hứa hẹn thiếu căn cứ, người bị mụn nên thiết lập chế độ sinh hoạt và chăm sóc da khoa học. Nước lọc thông thường đun sôi để nguội hoặc nước khoáng tự nhiên đã đủ đáp ứng nhu cầu hydrat hóa của cơ thể. Một người trưởng thành nên duy trì uống từ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày, chia đều vào các khoảng thời gian sáng, trưa và chiều, tránh uống dồn dập một lúc.
Về chế độ dinh dưỡng, dù một thời gian dài y học cho rằng chế độ ăn không liên quan trực tiếp đến mụn, nhưng các dữ liệu gần đây đã chỉ ra rằng việc tiêu thụ quá nhiều thực phẩm có chỉ số đường huyết cao và các sản phẩm từ sữa có thể làm nặng thêm tình trạng mụn [1]. Do đó, người bệnh nên chủ động cắt giảm bánh kẹo ngọt, nước ngọt có ga và hạn chế sữa động vật trong giai đoạn mụn đang bùng phát [1].
Quy trình làm sạch da mặt hàng ngày cần duy trì đều đặn 2 lần vào buổi sáng và tối bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ có độ pH cân bằng. Tránh việc chà xát quá mạnh bằng xà phòng hoặc nước quá nóng vì sẽ làm mất đi lớp dầu tự nhiên, phá vỡ hàng rào giữ ẩm của biểu bì [5]. Trong trường hợp da bị khô rát do điều trị, việc thoa các chất làm mềm và kem dưỡng ẩm phục hồi ngoài da sẽ đem lại hiệu quả bảo vệ tốt hơn nhiều so với việc chỉ cố gắng uống thật nhiều nước [5]. Khi tình trạng mụn không thuyên giảm, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu để được kê đơn phác đồ phù hợp.
Mụn trứng cá là một bệnh lý da liễu thực thể cần được can thiệp bằng các biện pháp y khoa có bằng chứng xác thực. Nước ion kiềm đóng chai có thể là một lựa chọn giải khát thông thường nhưng hoàn toàn bất lực trong việc thay đổi độ pH cơ thể hay tiêu diệt vi khuẩn ở nang lông. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các chiêu trò tiếp thị sức khỏe, tránh lãng phí tiền bạc và bảo vệ làn da đúng phương pháp.
