Phụ nữ mang thai bị trĩ hoặc suy giãn tĩnh mạch dùng chiết xuất việt quất đen được không?

Phụ nữ mang thai thường đối mặt tình trạng trĩ và suy giãn tĩnh mạch do thay đổi sinh lý thai kỳ. Nhiều thai phụ truyền tai nhau dùng chiết xuất việt quất đen (bilberry) để làm bền thành mạch, giảm sưng đau tự nhiên mà không cần dùng thuốc tây.

Câu trả lời ngắn gọn là chiết xuất việt quất đen (Vaccinium myrtillus) có chứa các hoạt chất sinh học hỗ trợ sức khỏe mạch máu và giảm triệu chứng bệnh trĩ ở người trưởng thành ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, dữ liệu khoa học về độ an toàn và hiệu quả của các phương pháp điều trị bằng thuốc hoặc dược liệu cho chứng suy giãn tĩnh mạch trên đối tượng phụ nữ mang thai vẫn còn rất hạn chế ^[3]. Thai phụ tuyệt đối không tự ý dùng viên uống chiết xuất đậm đặc khi chưa có chỉ định của bác sĩ sản khoa.

Nỗi ám ảnh mang tên trĩ và suy giãn tĩnh mạch thai kỳ

Suy giãn tĩnh mạch mạn tính là tình trạng bệnh lý kéo dài, xuất phát từ những biến đổi về cấu trúc giải phẫu hoặc chức năng của hệ thống tĩnh mạch ^[3]. Tình trạng này gây ra nhiều triệu chứng và dấu hiệu thực thể khó chịu cho người bệnh ^[3]. Trong đó, phụ nữ mang thai là nhóm đối tượng đặc biệt dễ bị ảnh hưởng nhất do những thay đổi sinh lý đặc thù của thai kỳ ^[3].

Khi thai nhi lớn dần, áp lực lên vùng chậu và các tĩnh mạch chi dưới tăng cao, cản trở máu quay về tim. Hệ quả là tĩnh mạch ở chân bị giãn ra, đồng thời các đám rối tĩnh mạch ở vùng hậu môn trực tràng cũng căng phồng, dẫn đến bệnh trĩ. Các triệu chứng phổ biến của bệnh trĩ bao gồm phù nề, sa búi trĩ, ngứa, huyết khối, nóng rát, đau đớn, mót rặn và chảy máu ^[2].

Mặc dù bệnh rất phổ biến, số lượng các nghiên cứu đã công bố về việc sử dụng thuốc điều trị suy giãn tĩnh mạch ở nhóm phụ nữ mang thai lại rất ít ỏi ^[3]. Sự thiếu hụt dữ liệu này thường khiến việc quản lý và điều trị bệnh cho thai phụ trong thực hành lâm sàng hàng ngày trở nên khó khăn ^[3]. Do lo ngại tác dụng phụ của thuốc tân dược lên thai nhi, nhiều bà bầu chuyển sang tìm kiếm các thảo dược tự nhiên, nổi bật là chiết xuất việt quất đen.

Cơ chế bảo vệ mạch máu của việt quất đen và các hoạt chất thực vật

Việt quất đen có tên khoa học là Vaccinium myrtillus, thuộc nhóm những loài thực vật được sử dụng phổ biến nhất trong y học dựa trên các dữ liệu khoa học ^[1]. Loài cây này thường được xếp cùng nhóm với các thảo dược quen thuộc khác như bạch quả (Ginkgo biloba), tỏi (Allium sativum), kế sữa (Silybum marianum), nhân sâm (Panax Ginseng), đu đủ (Carica papaya) và đậu tây (Phaseolus vulgaris) ^[1].

Giá trị của các thảo dược này nằm ở nguồn hợp chất có hoạt tính sinh học phong phú, bao gồm vitamin, khoáng chất, protein, polysaccharide, lectin, saponin và đặc biệt là flavonoid ^[1]. Một số loài trong nhóm thực vật này được đề xuất để điều trị các triệu chứng liên quan đến tình trạng suy tĩnh mạch và suy mạch bạch huyết ^[1]. Ngoài ra, chúng còn giúp ổn định màng tế bào thông qua cơ chế chống oxy hóa và dọn dẹp các gốc tự do gây hại ^[1].

Trong điều trị bệnh trĩ, các hoạt chất flavonoid có tác dụng trợ tĩnh mạch (phlebotonic) đóng vai trò rất quan trọng ^[2]. Cụ thể, hoạt chất quercetin giúp làm giảm tính thấm của mao mạch bằng cách tăng cường sức bền của thành mạch máu ^[2]. Trong khi đó, các chất như rutin và vitamin C phát huy đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ, còn chiết xuất rau má (Centella asiatica) lại có khả năng phục hồi các mô liên kết bị tổn thương ^[2].

Sự kết hợp giữa chiết xuất việt quất đen (Vaccinium myrtillus) cùng các flavonoid và thảo dược khác tạo ra tác động hiệp đồng lên hệ mạch ^[2]. Cơ chế này giúp thành tĩnh mạch bớt mỏng yếu, giảm hiện tượng rò rỉ dịch ra mô xung quanh gây phù nề, đồng thời hạn chế tình trạng chảy máu ở các búi trĩ ^[2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của việt quất đen?

Các tài liệu khoa học đã ghi nhận vai trò của Vaccinium myrtillus từ những góc độ khác nhau, từ phòng ngừa biến chứng mạch máu cho đến điều trị triệu chứng trĩ cấp tính. Một bài tổng quan công bố năm 2002 tập trung vào tầm quan trọng của các thành phần hoạt tính sinh học và thực vật trong việc ngăn ngừa biến chứng đái tháo đường ^[1]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng các biến chứng mạch máu và chuyển hóa (như bệnh lý mạch máu, bệnh võng mạc, bệnh thận) là nguyên nhân chính gây tàn tật và tử vong sớm ^[1]. Để giảm thiểu và trì hoãn các biến chứng này, việc sử dụng các hoạt chất sinh học như flavonoid và các loài thực vật như Vaccinium myrtillus được khuyến nghị nhằm hỗ trợ điều trị triệu chứng suy tĩnh mạch, suy mạch bạch huyết và bảo vệ màng tế bào ^[1].

Đi sâu vào hiệu quả đối với bệnh trĩ, một nghiên cứu hồi cứu trong đời thực (retrospective real-life study) công bố năm 2021 đã đánh giá độ an toàn và hiệu quả của một hợp chất chứa chiết xuất việt quất đen trên bệnh nhân mắc trĩ độ II và độ III ^[2]. Nghiên cứu này thu thập dữ liệu từ 49 bệnh nhân trên 18 tuổi, đang theo chế độ ăn uống tự do và không sử dụng bất kỳ thuốc điều trị trĩ nào khác ^[2].

Trong nghiên cứu năm 2021 này, các bệnh nhân được điều trị bằng một hợp chất pha chế sẵn trong thời gian 7 ngày, với liều dùng 1 gói hoặc 2 viên mỗi ngày ^[2]. Công thức của hợp chất này bao gồm: 450 mg diosmin vi hạt, 300 mg chiết xuất rau má (Centella asiatica), 270 mg hesperidin vi hạt, 200 mg chiết xuất nho (Vitis vinifera), 160 mg vitamin C, 160 mg chiết xuất việt quất đen (Vaccinium myrtillus), 140 mg quercetin vi hạt và 130 mg rutin vi hạt ^[2].

Các nhà nghiên cứu đánh giá mức độ trĩ theo thang điểm Goligher thông qua thăm khám hậu môn trực tràng, kết hợp với bảng câu hỏi đánh giá các triệu chứng (phù nề, sa búi trĩ, ngứa, huyết khối, nóng rát, đau, mót rặn và chảy máu) tại thời điểm trước điều trị (T0) và sau 7 ngày điều trị (T7) ^[2]. Kết quả cho thấy có tới 44 bệnh nhân, tương đương 89,8%, giảm được ít nhất một độ trĩ theo thang điểm Goligher với ý nghĩa thống kê rất cao (p < 0,001) ^[2]. Toàn bộ các triệu chứng vùng hậu môn trực tràng được đánh giá đều giảm đáng kể (p < 0,05) và không có bất kỳ tác dụng phụ nào được ghi nhận trong suốt quá trình sử dụng hợp chất ^[2].

Đối với riêng nhóm phụ nữ mang thai, một bài tổng quan cập nhật điều trị suy tĩnh mạch trong thai kỳ công bố năm 2018 nhấn mạnh rằng việc quản lý bệnh ở nhóm này rất phức tạp do có quá ít nghiên cứu về thuốc điều trị được công bố ^[3]. Bài tổng quan này cho biết hiện có nhiều khuyến nghị chung (không dùng thuốc) và chỉ có một số ít khuyến nghị dùng thuốc có thể áp dụng một cách an toàn cho bệnh nhân đang mang thai ^[3].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện tại

Nhìn vào các dữ kiện trên, có thể thấy lợi ích rõ ràng của chế phẩm chứa chiết xuất việt quất đen trong việc đẩy lùi nhanh các triệu chứng trĩ độ II và độ III chỉ sau 7 ngày sử dụng ^[2]. Tỷ lệ đáp ứng lên tới 89,8% cùng việc không xuất hiện tác dụng phụ ở nhóm 49 người trưởng thành là một tín hiệu rất tích cực cho những ai đang tìm kiếm giải pháp hỗ trợ thành mạch ^[2]. Các hoạt chất sinh học trong thảo dược cũng giúp tăng sức đề kháng không đặc hiệu của cơ thể trước các tác động từ môi trường và hỗ trợ rối loạn tiêu hóa ^[1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận thẳng thắn vào những giới hạn của các bằng chứng khoa học này. Thứ nhất, nghiên cứu năm 2021 là một nghiên cứu hồi cứu với cỡ mẫu nhỏ (49 người) và thời gian theo dõi rất ngắn (chỉ 7 ngày), lại không có nhóm dùng giả dược để đối chứng ^[2].

Thứ hai, hiệu quả đạt được trong nghiên cứu năm 2021 là kết quả của một hợp chất gồm 8 thành phần khác nhau, trong đó hàm lượng Vaccinium myrtillus là 160 mg, đứng cạnh hàm lượng lớn diosmin (450 mg), rau má (300 mg) và hesperidin (270 mg) ^[2]. Do đó, không thể khẳng định chỉ dùng riêng lẻ chiết xuất việt quất đen sẽ mang lại hiệu quả giảm độ trĩ tương đương 89,8% ^[2].

Giới hạn lớn nhất đối với bà bầu là nghiên cứu năm 2021 chỉ tuyển chọn bệnh nhân trên 18 tuổi nói chung, không có dữ liệu tách biệt hay thiết kế chuyên biệt cho phụ nữ đang mang thai ^[2]. Trong khi đó, tài liệu năm 2018 đã khẳng định sự khan hiếm các nghiên cứu về điều trị bằng thuốc cho chứng suy tĩnh mạch ở thai phụ ^[3]. Việc thiếu vắng dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên bà bầu đồng nghĩa với việc chưa thể kết luận chắc chắn về độ an toàn tuyệt đối của viên uống chiết xuất việt quất đen liều cao đối với sự phát triển của thai nhi.

Những hiểu lầm thường gặp khi bà bầu tìm dùng thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "chiết xuất thảo dược tự nhiên" với "an toàn tuyệt đối cho bà bầu". Thực tế, các viên uống thực phẩm chức năng thường chứa hoạt chất cô đặc ở liều lượng cao (như mức 160 mg chiết xuất Vaccinium myrtillus kết hợp hàng trăm miligam flavonoid khác mỗi ngày) ^[2]. Ở liều lượng dược lý này, thảo dược tác động mạnh lên hệ mạch và chuyển hóa, hoàn toàn khác với việc ăn một vài quả việt quất tươi tráng miệng.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống chiết xuất việt quất đen có thể "chữa khỏi hoàn toàn" bệnh trĩ và suy giãn tĩnh mạch. Suy tĩnh mạch mạn tính vốn là một tình trạng bệnh lý kéo dài do thay đổi cấu trúc hoặc chức năng hệ tĩnh mạch ^[3]. Ở phụ nữ mang thai, nguyên nhân gốc rễ còn đến từ sự thay đổi sinh lý của thai kỳ ^[3]. Các hoạt chất như flavonoid hay chiết xuất thực vật chỉ giúp giảm tính thấm mao mạch, tăng sức bền thành mạch và làm dịu triệu chứng chứ không làm biến mất hoàn toàn áp lực cơ học từ tử cung lên tĩnh mạch ^[1], ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là tự ý mua các sản phẩm xách tay quảng cáo trị trĩ từ việt quất đen để uống thay vì đi khám. Nghiên cứu năm 2021 chỉ đánh giá trên bệnh nhân trĩ độ II và độ III thông qua thăm khám chuyên khoa hậu môn trực tràng ^[2]. Nếu thai phụ bị trĩ độ IV, có huyết khối nặng hoặc chảy máu nhiều nhưng tự điều trị tại nhà, bệnh có thể biến chứng nguy hiểm, gây thiếu máu ảnh hưởng đến cả mẹ và con.

Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất việt quất đen?

Nhóm đầu tiên và quan trọng nhất cần thận trọng chính là phụ nữ đang mang thai và cho con bú. Do có rất ít nghiên cứu được công bố về các phương pháp điều trị bằng thuốc cho chứng suy tĩnh mạch ở nhóm dân số này, mọi quyết định can thiệp bằng viên uống dược liệu đều phải đặt dưới sự giám sát y tế ^[3]. Bác sĩ sẽ là người cân nhắc xem trường hợp của thai phụ nên áp dụng các khuyến nghị chung hay cần đến các khuyến nghị dùng thuốc an toàn ^[3].

Nhóm thứ hai cần lưu ý là những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý nền khác. Trong nghiên cứu năm 2021, toàn bộ 49 bệnh nhân tham gia đều là những người không sử dụng bất kỳ thuốc điều trị trĩ nào khác cùng lúc ^[2]. Do đó, tính an toàn khi phối hợp chiết xuất việt quất đen với các loại thuốc bôi, thuốc đặt hậu môn hoặc thuốc đường uống khác vẫn chưa được kiểm chứng trong phạm vi dữ liệu này ^[2].

Ngoài ra, những người có bệnh lý mạn tính phức tạp như đái tháo đường cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Dù các thảo dược như Vaccinium myrtillus được khuyến nghị để hỗ trợ ngăn ngừa biến chứng mạch máu và chuyển hóa ở bệnh nhân đái tháo đường, việc kiểm soát đường huyết tốt ở giai đoạn sớm vẫn là yếu tố cốt lõi nhất vì lúc này các tổn thương còn có khả năng hồi phục ^[1]. Người bệnh không được dùng thảo dược để thay thế phác đồ kiểm soát đường huyết tiêu chuẩn của bác sĩ ^[1].

Cách áp dụng thực tế và an toàn để giảm trĩ, suy tĩnh mạch

Đối với phụ nữ mang thai đang khổ sở vì trĩ hoặc suy giãn tĩnh mạch, ưu tiên hàng đầu là áp dụng các biện pháp chăm sóc chung không dùng thuốc theo hướng dẫn của y học ^[3]. Thai phụ nên duy trì chế độ ăn giàu chất xơ từ rau xanh, trái cây tươi và ngũ cốc nguyên hạt, kết hợp uống đủ nước mỗi ngày để làm mềm phân, tránh táo bón và giảm áp lực rặn khi đi đại tiện.

Thay vì tự ý tìm mua các loại viên uống chiết xuất việt quất đen đậm đặc chưa rõ độ an toàn cho thai kỳ, bà bầu có thể bổ sung quả việt quất tươi, nho tươi hoặc các loại quả mọng khác vào thực đơn ăn uống tự nhiên hàng ngày. Cách làm này vừa cung cấp một lượng vừa phải các vitamin, khoáng chất, chất chống oxy hóa và flavonoid cho cơ thể, vừa tránh được nguy cơ quá liều hoạt chất ^[1], ^[2]. Bên cạnh đó, thai phụ nên tránh đứng hoặc ngồi quá lâu một tư thế, tập các bài vận động nhẹ nhàng và kê cao chân khi nằm nghỉ để hỗ trợ máu tĩnh mạch lưu thông tốt hơn.

Đối với những người trưởng thành không mang thai (và không cho con bú) mắc trĩ độ II hoặc độ III, có thể tham khảo ý kiến bác sĩ về việc sử dụng các chế phẩm phối hợp chứa chiết xuất Vaccinium myrtillus (160 mg) cùng bộ đôi flavonoid vi hạt (diosmin 450 mg, hesperidin 270 mg), quercetin (140 mg), rutin (130 mg), vitamin C (160 mg), chiết xuất rau má (300 mg) và nho (200 mg) ^[2]. Liệu trình ngắn hạn 1 gói hoặc 2 viên mỗi ngày trong 7 ngày kết hợp chế độ ăn uống sinh hoạt điều độ đã được chứng minh giúp giảm nhanh các triệu chứng đau, rát, chảy máu và phù nề ^[2].

Tóm lại, chiết xuất việt quất đen (Vaccinium myrtillus) là một thành phần thảo dược quý, có bằng chứng khoa học hỗ trợ làm bền thành mạch và giảm triệu chứng bệnh trĩ khi kết hợp cùng các hoạt chất khác ở người trưởng thành ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, do dữ liệu nghiên cứu về thuốc điều trị suy tĩnh mạch trên phụ nữ mang thai còn rất hạn chế, bà bầu không nên tự ý dùng dạng viên uống chiết xuất ^[3]. Hãy ưu tiên các biện pháp thay đổi lối sống an toàn và luôn hỏi ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào cơ thể trong thai kỳ ^[3].