Chọn loại dầu ăn nào an toàn và đủ chất khi mang thai luôn là nỗi băn khoăn của nhiều gia đình. Thói quen xào nấu hàng ngày với dầu đậu nành, dầu ngô hoặc mỡ động vật đôi khi cung cấp quá nhiều chất béo bão hòa hoặc axit béo omega-6 [1, 5]. Trong bối cảnh đó, dầu hạt cải nổi lên như một lựa chọn thay thế lành mạnh, được nhiều thai phụ quan tâm [1, 5].
Phụ nữ mang thai hoàn toàn có thể dùng dầu hạt cải trong chế độ ăn uống mỗi ngày [1]. Loại dầu thực vật này cung cấp nguồn axit béo omega-3 dồi dào, giúp cân bằng tỷ lệ chất béo trong khẩu phần và hỗ trợ quá trình phát triển của thai nhi [1, 7].
Tầm quan trọng của axit béo thiết yếu trong thai kỳ
Dinh dưỡng của người mẹ trong thai kỳ đóng vai trò nền tảng cấu thành sức khỏe của thai nhi [1, 7]. Giai đoạn 1.000 ngày đầu đời là khoảng thời gian then chốt định hình quỹ đạo sức khỏe lâu dài của mỗi cá nhân [2]. Cả tình trạng thiếu dinh dưỡng lẫn thừa dinh dưỡng trong giai đoạn này đều liên quan chặt chẽ tới nguy cơ mắc các bệnh mạn tính sau này [2].
Các axit béo thiết yếu gồm axit linoleic (LA, thuộc nhóm omega-6) và axit alpha-linolenic (ALA, thuộc nhóm omega-3) [2]. Các dẫn xuất chuỗi dài liên quan gồm axit arachidonic (AA, thuộc omega-6), axit eicosapentaenoic (EPA, thuộc omega-3) và axit docosahexaenoic (DHA, thuộc omega-3) [2]. Chúng góp phần quan trọng vào cấu trúc màng tế bào, cần thiết cho sự hình thành mô mới và tối quan trọng đối với sự phát triển thần kinh của bào thai [2].
Bào thai nhận nguồn axit béo chuỗi dài từ chế độ ăn của mẹ, từ lượng dự trữ mô mỡ hoặc qua quá trình tự tổng hợp [2]. Do đó, việc duy trì chế độ ăn hợp lý để bảo đảm cung cấp đủ dưỡng chất cho thai nhi là điều bắt buộc [2].
Nguy cơ từ sự mất cân bằng giữa omega-6 và omega-3
Nhiều thai phụ hiện nay có thói quen tiêu thụ nhiều chất béo bão hòa và chất béo omega-6 nhưng lại thiếu hụt nhóm omega-3 [1]. Dầu hoa hướng dương và dầu ngô chứa hàm lượng lớn omega-6 [2, 5, 8]. Việc sử dụng dầu ngô làm tăng tỷ lệ chất béo omega-6 trong cơ thể [5, 8].
Tình trạng mất cân bằng giữa tỷ lệ omega-6 và omega-3 dẫn tới sự thiếu hụt nồng độ DHA gắn trên màng hồng cầu của người mẹ [1]. Màng hồng cầu là chỉ dấu dinh dưỡng phản ánh chính xác tình trạng axit béo trong cơ thể [1]. Khi nồng độ này sụt giảm, lượng dưỡng chất vận chuyển sang nuôi thai nhi bị hạn chế nghiêm trọng [1]. Hậu quả là sự phát triển của bào thai bị ảnh hưởng tiêu cực, làm suy giảm khả năng nhận thức, học tập và trí nhớ của trẻ nhỏ sau này [1].
Mặc dù hải sản là nguồn cung cấp omega-3 tuyệt vời, nhưng tính sẵn có thấp, giá thành cao và mối lo ngại về các chất ô nhiễm khiến nhiều người mẹ e dè [1]. Bổ sung dầu thực vật chứa nhiều ALA như dầu hạt cải (canola) chính là giải pháp thay thế kinh tế và an toàn [1, 5].
Cơ chế tác động của dầu hạt cải lên cơ thể
Dầu hạt cải chứa khoảng 10% axit béo ALA (omega-3 thực vật) [1]. Khi thay thế dầu ngô bằng dầu hạt cải, tỷ lệ hấp thụ axit béo omega-3 trong bữa ăn tăng lên đáng kể [3].
Axit béo omega-3 có khả năng bảo vệ hệ thống phòng thủ chống oxy hóa trong cơ thể người mẹ [4]. Tình trạng rối loạn lipid máu ở mẹ bầu thường thúc đẩy hiện tượng căng thẳng oxy hóa (stress oxy hóa), làm gia tăng quá trình peroxy hóa lipid và giải phóng nitric oxide [4]. Ngược lại, axit béo omega-3 giúp phục hồi hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như catalase, superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase và glutathione transferase trong huyết thanh, gan và tử cung [4].
Không chỉ vậy, việc cung cấp đủ ALA từ dầu hạt cải trong chế độ ăn trước và trong khi mang thai còn tham gia kiểm soát huyết áp động mạch và các chỉ số chuyển hóa [5]. Nhờ đó, cơ thể mẹ bầu duy trì được trạng thái cân bằng sinh hóa lành mạnh hơn [2, 6].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng
Nghiên cứu công bố năm 2014 trên các thai phụ Chile cho thấy việc tiêu thụ dầu hạt cải (chứa 10% ALA) trong thai kỳ đã giúp giảm nguy cơ sinh non và cải thiện cân nặng khi sinh của trẻ sơ sinh [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng việc thúc đẩy sử dụng các loại dầu thực vật giàu ALA như hạt cải, hạt chia hay hạt lanh là hướng đi hiệu quả nhằm đáp ứng nhu cầu omega-3 của phụ nữ mang thai và cho con bú [1].
Năm 2021, một khảo sát thói quen ăn uống và phân tích hồ sơ axit béo huyết thanh bằng phương pháp GC-FID được thực hiện trên 161 sản phụ tại Ba Lan [6]. Kết quả ghi nhận dầu ô liu và dầu hạt cải là hai loại dầu ăn phổ biến nhất được các thai phụ lựa chọn [6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng lượng tiêu thụ cá và dầu cá ở thai phụ nhìn chung còn rất thấp, đồng thời việc lạm dụng dầu hướng dương mang lại mối lo ngại do độ bền oxy hóa kém [6]. Các phụ nữ sinh con nhiều lần thường ít tuân thủ khuyến nghị dinh dưỡng hơn, dẫn đến hồ sơ axit béo suy giảm và gia tăng biến chứng thai kỳ [6].
Năm 2016, nghiên cứu kéo dài 3 thế hệ trên chuột Wistar đã so sánh chế độ ăn giàu chất béo chứa mỡ lợn với các nhóm bổ sung dầu cá (21% dầu cá + 14% mỡ lợn), dầu hạt cải (21% dầu hạt cải + 14% mỡ lợn) và dầu hướng dương (21% dầu hướng dương + 14% mỡ lợn) [4]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm chuột ăn chế độ nhiều mỡ lợn bị tăng mỡ máu, tăng stress oxy hóa và giảm hoạt tính enzyme chống oxy hóa [4]. Sự suy giảm này trở nên trầm trọng hơn ở thế hệ con cháu thứ ba so với thế hệ thứ nhất [4]. Ngược lại, dầu hạt cải và dầu cá giàu omega-3 đã ngăn ngừa hiệu quả sự suy giảm hoạt tính enzyme chống oxy hóa ở thế hệ con non [4].
Năm 2010, một nghiên cứu trên chuột cái được cho ăn khẩu phần can thiệp từ 1 tuần trước khi phối giống và kéo dài suốt thai kỳ cùng giai đoạn nuôi con [5]. Khẩu phần thiếu hụt omega-3 (dùng 10% dầu rum) đã khiến chuột đực thế hệ con bị tăng huyết áp khi đạt 24 tuần tuổi [5]. Tuy nhiên, nhóm chuột được can thiệp khẩu phần chứa 10% dầu hạt cải đã ngăn ngừa được tình trạng tăng huyết áp [5]. Đồng thời, chuột con thuộc nhóm dùng dầu hạt cải còn giảm khối lượng cơ thể, giảm lượng mô mỡ tích tụ, giảm mức hormone leptin và giảm lượng thức ăn ăn vào [5].
Năm 2013, nghiên cứu trên chuột cống Sprague-Dawley mang thai và cho con bú được cung cấp 10% dầu hạt cải thay cho 10% dầu đậu nành [7]. Khi tiêm chất gây ung thư N-nitroso-N-methylurea cho chuột con cái, nhóm chuột có mẹ dùng dầu hạt cải ghi nhận số lượng u giảm đáng kể (1,0 ± 0,3 so với 1,9 ± 0,3), thể tích khối u giảm mạnh (1232,5 ± 771,0 mm³ so với 6302,5 ± 1747,4 mm³) và tỷ lệ sống sót tăng cao vượt trội (87% so với 47%) [7]. Biểu hiện mRNA của gamma-glutamyltransferase 1 ở mô tuyến vú cũng tăng rõ rệt [7]. Một nghiên cứu khác năm 2010 trên chuột biến đổi gen C3(1) TAg cũng kết luận rằng việc thay thế dầu ngô bằng dầu hạt cải trong chế độ ăn của chuột mẹ giúp ngăn chặn sự sinh u và giảm nguy cơ ung thư vú ở thế hệ con gái [3].
Lợi ích rõ nét và hạn chế của bằng chứng
Việc sử dụng dầu hạt cải mang lại lợi ích thiết thực trong việc bổ sung ALA, giảm thiểu nguy cơ sinh non và hỗ trợ cải thiện cân nặng thai nhi [1]. Dầu hạt cải cũng là phương án kinh tế, dễ đưa vào bữa ăn để cân bằng lại tỷ lệ axit béo vốn bị lệch nhiều về phía omega-6 do tiêu thụ quá mức các loại dầu hạt khác [1, 5].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra các giới hạn nhất định. Dù dầu hạt cải cung cấp tiền chất ALA để cơ thể chuyển hóa thành DHA, dầu cá hoặc thực phẩm từ biển vẫn là nguồn cung cấp trực tiếp các axit béo chuỗi dài như EPA và DHA [1, 7]. Bổ sung dầu gan cá (10 ml mỗi ngày từ tuần 17-19 thai kỳ) đã được chứng minh trực tiếp làm tăng DHA trong huyết tương mẹ, huyết tương trẻ sơ sinh và màng phospholipid dây rốn, đồng thời kiềm chế sự gia tăng triacylglycerol và duy trì mức HDL-cholesterol tốt hơn hẳn dầu ngô [8]. Do đó, dầu hạt cải là nguồn bổ sung hỗ trợ xuất sắc nhưng không thể thay thế hoàn toàn nhu cầu về cá biển hay các nguồn vi chất biển nếu thai phụ có điều kiện tiếp cận [1, 3, 7]. Phần lớn các nghiên cứu về phòng ngừa huyết áp và ức chế khối u vú hiện vẫn nằm ở mô hình động vật [4, 5, 6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu ăn ở thai phụ
Nhiều người lầm tưởng rằng phụ nữ mang thai chỉ cần kiêng tuyệt đối chất béo để tránh tăng cân và tiểu đường thai kỳ. Đây là quan điểm sai lầm, bởi vì cơ thể thai nhi cần các axit béo thiết yếu để tạo màng tế bào và phát triển các mô thần kinh [2]. Vấn đề không nằm ở việc cắt bỏ chất béo, mà là lựa chọn nguồn chất béo lành mạnh [3, 7].
Một hiểu lầm khác là dùng bất cứ loại dầu thực vật nào cũng tốt như nhau. Dầu hướng dương và dầu ngô chứa rất nhiều omega-6 và có độ bền oxy hóa kém hơn khi chịu nhiệt hoặc để lâu [3, 5, 8]. Ngược lại, dầu hạt cải giúp nâng cao tỷ lệ omega-3 có lợi, cải thiện chỉ số stress oxy hóa cho cả mẹ và con [2, 5].
Ai nên thận trọng khi lựa chọn chất béo?
Những thai phụ có tiền sử rối loạn lipid máu cần có sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng [2, 3]. Tình trạng rối loạn lipid máu của người mẹ có thể gây ảnh hưởng sâu sắc đến hệ thống chống oxy hóa của các thế hệ sau nếu không được can thiệp kịp thời [4].
Phụ nữ sinh con nhiều lần (multiparous) cũng là đối tượng cần lưu tâm đặc biệt [6]. Nghiên cứu chỉ ra nhóm thai phụ này thường ít tuân thủ các khuyến nghị dinh dưỡng hơn, dẫn đến sự suy thoái hồ sơ axit béo trong máu và gia tăng tỷ lệ gặp các biến chứng chu sinh [6].
Mọi phụ nữ mang thai có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc tiểu đường cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị trước khi thay đổi căn bản chế độ dinh dưỡng hàng ngày.
Hướng dẫn sử dụng dầu hạt cải đúng cách
Dầu hạt cải có thể dùng thay thế cho dầu ngô, dầu đậu nành hoặc dầu hướng dương trong việc chế biến món ăn gia đình hàng ngày [3, 4, 5]. Thai phụ có thể sử dụng dầu hạt cải cho các món xào nhẹ, làm sốt trộn salad hoặc tẩm ướp thực phẩm.
Tuy nhiên, người mẹ không nên phụ thuộc hoàn toàn vào một nguồn chất béo duy nhất. Cần xây dựng thực đơn đa dạng: kết hợp dầu hạt cải với các loại dầu khác như dầu ô liu, duy trì tiêu thụ bơ hợp lý để nhận axit linoleic liên hợp, và cố gắng bổ sung thêm cá béo hoặc các nguồn vi chất biển giàu DHA [1, 3, 8].
Dầu hạt cải là một lựa chọn chất béo thực vật an toàn và hữu ích cho thai kỳ [1]. Việc bổ sung dầu hạt cải vào bữa ăn hợp lý giúp thai phụ cân bằng tỷ lệ omega-3 và omega-6, hạn chế nguy cơ sinh non và hỗ trợ sự phát triển của thai nhi [1, 5]. Hãy duy trì một chế độ dinh dưỡng đa dạng, lành mạnh và luôn tham vấn bác sĩ để có một thai kỳ khỏe mạnh trọn vẹn.
