Từ lâu, cây nhàu đã gắn liền với đời sống của người dân ở nhiều vùng miền nước ta, thường được dùng để ngâm rượu, nấu nước uống hoặc làm dược liệu dân gian trị đau nhức xương khớp. Trong bối cảnh các dịch bệnh hô hấp diễn biến phức tạp và nhu cầu bảo vệ sức khỏe tăng cao, nhiều người thắc mắc liệu quả nhàu có thực sự giúp tăng sức đề kháng như lời đồn thổi hay không.

Theo các nghiên cứu khoa học hiện đại, quả nhàu chứa nhiều hoạt chất sinh học, đặc biệt là nhóm polysaccharide, có khả năng kích hoạt hệ thống phòng thủ tự nhiên của cơ thể. Nhờ tác động lên các tế bào miễn dịch chủ chốt như đại thực bào và tế bào tiêu diệt tự nhiên, dược liệu này mang lại tiềm năng hỗ trợ miễn dịch đáng chú ý nhưng cần được nhìn nhận đúng mực dưới góc độ khoa học thực chứng.

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về quả nhàu

Cây nhàu, tên khoa học là Morinda citrifolia thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), đã được phát hiện và sử dụng tại Polynesia, Ấn Độ và Trung Quốc từ khoảng 2000 năm trước [1]. Người dân bản địa Polynesia không chỉ dùng phần thịt quả mà còn tận dụng vỏ, thân, lá và hoa để làm lành vết thương [1]. Ngày nay, nước ép quả nhàu đã trở thành sản phẩm bổ sung dinh dưỡng phổ biến trên toàn cầu [2].

Tại Việt Nam, quả nhàu thường được thu hái để ngâm rượu uống mỗi ngày hoặc phơi khô sắc nước với hy vọng bồi bổ thể trạng và phòng chống bệnh tật. Tuy nhiên, phần lớn thói quen này vẫn dựa trên kinh nghiệm truyền miệng. Nhiều người tiêu dùng băn khoăn không biết thành phần nào trong quả tạo nên tác dụng, cơ chế kích thích miễn dịch diễn ra như thế nào và việc sử dụng lâu dài liệu có an toàn hay không.

Các nhà khoa học trong ngành thực phẩm và dược phẩm đã bắt đầu phân tích sâu các hợp chất sinh học của quả nhàu để tìm câu trả lời [1]. Trong số các thành phần như axit hữu cơ, hợp chất phenolic, lignan và alkaloid, chuỗi phân tử polysaccharide được xem là nhân tố nổi bật nhất đóng góp vào hoạt tính kích thích miễn dịch [1].

Cấu trúc polysaccharide trong quả nhàu tác động miễn dịch ra sao?

Polysaccharide là những chuỗi carbohydrate phức tạp, giữ vai trò quan trọng trong việc cấu tạo tế bào và truyền thông tin sinh học. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra rằng polysaccharide chiết xuất từ quả nhàu chủ yếu là polysaccharide dạng pectic, bao gồm các vùng homogalacturonan và rhamnogalacturonan-I, cùng một lượng nhỏ hợp chất có nguồn gốc hemicellulose như (xylo)glucan [3].

Cấu trúc phân tử đặc biệt này là chìa khóa giúp chúng tương tác với bề mặt tế bào miễn dịch. Các polysaccharide đóng vai trò như những "chìa khóa sinh học" kích thích thụ thể bề mặt của các tế bào miễn dịch bẩm sinh, thúc đẩy chúng chuyển sang trạng thái cảnh giác cao độ [4]. Hoạt động này điều hòa cả miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thu hoạch thông qua việc điều hòa sản xuất cytokine [4].

Nghiên cứu cũng ghi nhận polysaccharide của quả nhàu có thể kích hoạt các con đường truyền tín hiệu nội bào cốt lõi như NF-kappaB, MAPK và JAK/STAT [4]. Đây là các mắt xích chỉ huy phản ứng phòng vệ của cơ thể, điều phối sự sinh sôi và biệt hóa của các tế bào bạch cầu chống lại tác nhân xâm nhập [4].

Bên cạnh đó, các dẫn xuất hóa học của polysaccharide từ dịch lên men quả nhàu như acetyl hóa, phosphoryl hóa, carboxymethyl hóa và sulfat hóa cũng cho thấy hoạt tính chống oxy hóa tốt, tương đương mức của vitamin C [5]. Khả năng dọn dẹp gốc tự do này gián tiếp bảo vệ chính các tế bào miễn dịch khỏi tình trạng tổn thương oxy hóa trong quá trình thực hiện nhiệm vụ tiêu diệt mầm bệnh.

Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về hiệu quả kích hoạt tế bào miễn dịch?

Tác động kích thích miễn dịch của quả nhàu đã được làm rõ thông qua hàng loạt thử nghiệm sinh học nghiêm ngặt trên tế bào và mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2022 đã khảo sát phân đoạn polysaccharide từ quả nhàu lên men trong 72 giờ bằng vi khuẩn Lactobacillus brevis (viết tắt là FMP) [1]. Khi cho tế bào đại thực bào RAW 264.7 tiếp xúc với phân đoạn FMP ở các nồng độ 50, 100 và 200 microgram/mL trong 24 giờ, kết quả cho thấy mức sản xuất oxit nitric (NO) và biểu hiện các protein COX-2, iNOS tăng rõ rệt [1]. Đồng thời, các tế bào này giải phóng lượng lớn các cytokine tiền viêm quan trọng gồm IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha [1].

Cũng trong nghiên cứu trên, khi cho chuột Balb/c uống phân đoạn FMP với liều 100 và 200 mg/kg mỗi ngày hoặc axit deacetylasperulosidic (DAA) với liều 20 mg/kg trong 14 ngày, lượng NO và hoạt tính độc tế bào của tế bào diệt tự nhiên (NK) trong khoang bụng và lá lách được tăng cường [1]. Số lượng tế bào miễn dịch cùng nồng độ cytokine Th1 và Th2 tăng lên đồng bộ tại nhiều cơ quan như lá lách, hạch bạch huyết mạc treo (MLN), mảng Peyer ở ruột non (PP), tế bào dịch rỉ màng bụng (PEC) và tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) [1].

Một công trình khác thực hiện năm 2019 tập trung vào chiết xuất nước quả nhàu qua xử lý enzyme (Mc-eWE) [6]. Thử nghiệm in vitro cho thấy chiết xuất này kích thích tế bào thông qua con đường NF-kappaB và AP-1, thúc đẩy sản xuất NO và các cytokine gồm IL-1beta, IL-6, IL-12, TNF-alpha và IFN-gamma [6]. Trên mô hình chuột sống (in vivo), dịch chiết Mc-eWE làm tăng quần thể tế bào NK dương tính với IFN-gamma ở lá lách và ức chế cytokine ức chế miễn dịch IL-10 trong huyết thanh và tế bào lách [6].

Trước đó, nghiên cứu từ năm 2003 đã phát hiện một chất giàu polysaccharide chiết xuất từ nước ép quả nhàu (đặt tên là Noni-ppt) có khả năng chống khối u Sarcoma 180 trên chuột với tỷ lệ khỏi bệnh đạt 25% - 45% [7]. Hoạt tính chống khối u này bị triệt tiêu hoàn toàn khi sử dụng các chất ức chế chuyên biệt đối với đại thực bào (2-chloroadenosine), tế bào T (cyclosporine) hoặc tế bào NK (kháng thể anti-asialo GM1) [7]. Điều này chứng minh rằng tác dụng của hợp chất phụ thuộc hoàn toàn vào sự toàn vẹn và kích hoạt của hệ miễn dịch chủ thể [7].

Điều hòa miễn dịch hai chiều: Vừa kích hoạt vừa kiểm soát phản ứng viêm

Một điểm đặc sắc của dược liệu nhàu là khả năng điều hòa miễn dịch thay vì chỉ kích thích đơn thuần một chiều. Hệ miễn dịch quá yếu sẽ khiến cơ thể dễ nhiễm trùng, nhưng phản ứng viêm bùng phát quá mức lại dẫn đến tổn thương mô tế bào. Nhiều bằng chứng cho thấy các thành phần khác nhau từ cây nhàu có thể giúp duy trì cân bằng nội môi [4].

Nghiên cứu năm 2018 trên mô hình viêm thực nghiệm cho thấy một polysaccharide dị thể từ quả nhàu (Noni-PLS), chủ yếu gồm homogalacturonan và rhamnogalacturonan, ở liều 10 mg/kg đã thể hiện hoạt tính giảm phù chân chuột do carrageenan gây ra [8]. Hoạt chất này ức chế sự di chuyển của bạch cầu đến vị trí viêm và làm giảm cảm giác đau do viêm trong các thử nghiệm sinh học [8].

Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2021 đánh giá tác dụng của chiết xuất hạt nhàu trên dòng tế bào RAW 264 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) [2]. Chiết xuất hạt nhàu đã ức chế đáng kể sự sản sinh oxit nitric (NO), làm giảm biểu hiện của enzym tổng hợp iNOS và cytokine tiền viêm TNF-alpha mà không làm ảnh hưởng đến tỷ lệ sống của tế bào [2]. Hoạt tính kháng viêm của chiết xuất hạt này thậm chí còn mạnh hơn dầu hạt, chiết xuất lá và chiết xuất thịt quả nhàu [2].

Sự kết hợp giữa hoạt tính kích thích các tế bào miễn dịch bẩm sinh và khả năng kìm hãm các đợt viêm quá mức giúp quả nhàu đóng vai trò như một chất điều biến sinh học, hỗ trợ cơ thể đối phó với nhiễm trùng mà không đẩy phản ứng viêm vào trạng thái mất kiểm soát.

Lợi ích và những giới hạn hiện nay của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu đã chứng minh quả nhàu chứa nhiều hoạt chất sinh học phong phú có tác dụng điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa và kháng viêm [1], [3]. Khi phối hợp với một số loại thuốc hóa trị như cisplatin, adriamycin, mitomycin-C, bleomycin, etoposide, 5-fluorouracil, vincristine hay camptothecin trong nghiên cứu động vật, phân đoạn giàu polysaccharide Noni-ppt còn cho thấy tác dụng hiệp đồng có lợi [7].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ các giới hạn còn tồn tại. Hầu hết các thử nghiệm hiện nay mới dừng lại ở quy mô tế bào cô lập (in vitro) hoặc trên động vật gặm nhấm như chuột [1], [6]. Các đánh giá hệ thống gần đây nhấn mạnh rằng vẫn còn thiếu các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người để xác nhận tính an toàn và hiệu quả thực tế [4].

Ngoài ra, phương pháp chiết xuất và tinh chế polysaccharide từ quả nhàu hiện nay phần lớn vẫn dựa trên kỹ thuật truyền thống, gây hạn chế về độ tinh khiết và khó đảm bảo tính đồng nhất giữa các mẻ sản phẩm [3]. Mối quan hệ giữa cấu trúc hóa học và hoạt tính sinh học của các phân đoạn polysaccharide vẫn chưa được hiểu tường tận do sự thiếu nhất quán trong phương pháp phân tích [3]. Vì vậy, không thể suy diễn kết quả từ phòng thí nghiệm thành công dụng tức thì trên người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quả nhàu bồi bổ sức khỏe

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem quả nhàu như một "thần dược" có thể chữa dứt điểm các bệnh ung thư hay thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đặc hiệu. Mặc dù phân đoạn polysaccharide của quả nhàu từng ghi nhận tỷ lệ làm tiêu biến khối u 25% - 45% trên chuột nhờ kích hoạt tế bào miễn dịch, nhưng hiệu quả này không hề xuất hiện khi kết hợp với các thuốc như paclitaxel, cytosine arabinoside hay các thuốc ức chế miễn dịch như cyclophosphamide, methotrexate và 6-thioguanine [7]. Thậm chí, tác dụng có lợi của phân đoạn này còn bị vô hiệu hóa khi kết hợp với các cytokine Th2 như IL-4 hoặc IL-10 [7]. Do đó, quả nhàu tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Nhiều người cũng cho rằng quả nhàu dùng cho ai cũng tốt và dùng càng nhiều thì hệ miễn dịch càng khỏe. Trên thực tế, hệ miễn dịch cần sự cân bằng chứ không phải kích thích liên tục ở mức tối đa. Việc lạm dụng các sản phẩm cô đặc mà không có liều lượng chuẩn hóa có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa trong cơ thể.

Một sai lầm khác là ngâm quả nhàu tươi trong rượu độ cao và uống số lượng lớn mỗi ngày để "tăng cường đề kháng". Lượng cồn hấp thụ quá mức sẽ gây hại cho gan, niêm mạc dạ dày và làm suy giảm chức năng miễn dịch tổng thể, triệt tiêu những lợi ích tiềm năng của các hoạt chất có trong quả.

Ai nên thận trọng hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng?

Mặc dù là loại quả tự nhiên, các đối tượng có tình trạng sức khỏe đặc biệt cần hết sức thận trọng trước khi sử dụng quả nhàu và các chế phẩm liên quan.

Những người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch (chẳng hạn như bệnh nhân sau ghép tạng hoặc điều trị bệnh tự miễn) cần tránh tự ý dùng các sản phẩm giàu polysaccharide từ nhàu. Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy những chất ức chế tế bào T như cyclosporine có thể làm mất hoàn toàn tác dụng sinh học của hoạt chất nhàu, hoặc ngược lại, đặc tính kích hoạt miễn dịch của nhàu có thể đối kháng với mục tiêu điều trị của thuốc [7].

Bệnh nhân mắc các bệnh lý mãn tính về gan, thận hoặc đang trong phác đồ hóa trị liệu điều trị ung thư cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Việc tương tác giữa hoạt chất thảo dược và các thuốc chuyển hóa qua gan có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.

Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tùy tiện sử dụng các dịch chiết đậm đặc hoặc sản phẩm lên men từ nhàu khi chưa có hướng dẫn chuyên môn, do dữ liệu nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn trên các nhóm đối tượng này hiện chưa đầy đủ [4].

Gợi ý cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống hàng ngày

Để tận dụng các giá trị dinh dưỡng của quả nhàu một cách khoa học, người tiêu dùng nên coi đây là một loại thực phẩm bổ trợ trong chế độ ăn uống lành mạnh thay vì thần thánh hóa như một vị thuốc chữa bách bệnh.

Về liều lượng, nếu sử dụng nước ép quả nhàu nguyên chất đã qua kiểm định chất lượng, người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên dùng từ 30 đến 60 mL mỗi ngày, chia làm 1 - 2 lần uống trước bữa ăn. Không nên uống dồn lượng lớn cùng một lúc để tránh gây khó chịu cho đường tiêu hóa.

Về cách chế biến, phương pháp truyền thống an toàn là dùng quả nhàu chín rửa sạch, ủ lên men tự nhiên hoặc phơi khô nấu nước uống loãng trong ngày như một loại trà thảo mộc. Cần tránh thói quen ngâm quả nhàu với quá nhiều đường hoặc rượu nặng độ. Khi mua các sản phẩm đóng chai, nên ưu tiên các thương hiệu có quy trình sản xuất đạt chuẩn, ghi rõ nguồn gốc xuất xứ và thành phần.

Quan trọng nhất, việc sử dụng quả nhàu chỉ phát huy hiệu quả tốt khi được đặt trong nền tảng của một lối sống khoa học. Một chế độ ăn đủ chất, ngủ đủ giấc, vận động thể lực đều đặn và kiểm soát căng thẳng vẫn là những yếu tố cốt lõi nhất để duy trì hệ miễn dịch vững vàng. Khi xuất hiện các triệu chứng nhiễm trùng hoặc bệnh lý kéo dài, người dân cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.