Nhiều nhân viên văn phòng thường xuyên đối mặt với cảm giác đau rát, khó chịu hoặc chảy máu vùng hậu môn sau nhiều giờ làm việc bên máy tính. Không ít người nhầm tưởng đây chỉ là vấn đề do nóng trong người hoặc thiếu chất xơ. Thực tế, thói quen ngồi lì trên ghế đệm kéo dài nhiều giờ mỗi ngày chính là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sự khởi phát và tiến triển nặng của bệnh trĩ.
Tình trạng này xảy ra do tư thế ngồi liên tục làm cản trở lưu thông máu và gia tăng áp lực trực tiếp lên mạng lưới tĩnh mạch vùng hậu môn - trực tràng. Khi vùng đệm hậu môn bị ứ huyết liên tục kết hợp với sự gia tăng áp lực trong ổ bụng, các búi trĩ sẽ phồng to, sa xuống và gây ra biến chứng chảy máu hoặc đau buốt.
Bối cảnh và thói quen ngồi nhiều của dân công sở
Thời gian ngồi làm việc của nhân viên công sở hiện nay chiếm phần lớn thời gian thức trong ngày. Việc duy trì một tư thế tĩnh bên bàn làm việc suốt nhiều giờ đã trở thành nếp sống đặc thù của nhiều ngành nghề hiện đại [1]. Thói quen này làm giảm thiểu sự vận động tự nhiên của cơ thể và tác động tiêu cực đến hệ thống tuần hoàn tĩnh mạch [1].
Khảo sát trên 1.338 cán bộ, nhân viên công sở tại 24 bộ ngành ở Malaysia ghi nhận thời gian ngồi làm việc trung bình mỗi ngày lên tới 5,96 giờ [2]. Không chỉ ngồi lâu tại nơi làm việc, nhiều người còn tiếp tục ngồi nhiều trong thời gian rảnh rỗi ở nhà, tạo thành chuỗi hành vi tĩnh tích lũy liên tục [3]. Việc kết hợp cả thời gian ngồi làm việc và ngồi giải trí làm gia tăng đáng kể các nguy cơ bất lợi cho chuyển hóa và thành mạch [3].
Các yếu tố môi trường như văn hóa công sở, yêu cầu công việc và thiết kế không gian làm việc hiện đại góp phần duy trì thời gian ngồi lâu này [2]. Khi việc ngồi bàn giấy kéo dài thành thói quen cố định từ ngày này sang ngày khác, hệ tĩnh mạch chi dưới và vùng chậu phải chịu tải liên tục, mở đường cho các bệnh lý ứ trệ mạch máu xuất hiện [1].
Cơ chế khiến ngồi ghế đệm gây phình búi trĩ
Đệm hậu môn là cấu trúc bình thường chứa mạng lưới tĩnh mạch, cơ trơn và mô liên kết đàn hồi giúp đóng kín lỗ hậu môn. Khi ngồi trên các loại ghế phẳng có lót đệm êm trong thời gian dài, phần mông bị lún sâu xuống, làm phân tán lực ép không đều và dồn trực tiếp lên vùng đáy chậu. Tình trạng này làm tăng áp lực ổ bụng và cản trở dòng máu tĩnh mạch trở về tim từ vùng chậu.
Sự suy giảm lưu thông máu kéo dài gây hiện tượng ứ trệ tuần hoàn tại chỗ, tương tự như các biểu hiện huyết khối hay ứ đọng tĩnh mạch do bất động lâu ở dân công nghệ thông tin [1]. Máu chảy chậm kết hợp với sức cản hồi lưu khiến thành mạch trong các búi trĩ bị căng giãn quá mức. Áp lực tĩnh mạch tăng cao liên tục làm các sợi mô liên kết nâng đỡ đệm hậu môn yếu dần và đứt gãy.
Bên cạnh yếu tố cơ học do tư thế, trương lực cơ thắt hậu môn đóng vai trò trực tiếp trong việc làm nặng thêm các triệu chứng [4]. Khi búi trĩ sa ra ngoài lúc đại tiện hoặc do áp lực kéo dài, tình trạng co thắt của cơ thắt trong hậu môn có thể bóp nghẹt búi trĩ [4]. Sự bóp nghẹt này dẫn tới sung huyết nặng nề hơn tại lớp đệm hậu môn và kích hoạt hiện tượng chảy máu tươi [4].
Bằng chứng khoa học về lối sống và nguy cơ mắc trĩ
Hướng dẫn thực hành lâm sàng của Nhật Bản về các rối loạn hậu môn xác định lối sống và thói quen sinh hoạt là những yếu tố nguy cơ đáng kể của bệnh trĩ [4]. Khảo sát dịch tễ ghi nhận số lượng bệnh nhân trĩ xuất hiện nhiều hơn ở những nhóm ngành nghề đòi hỏi phải ngồi làm việc trong thời gian dài liên tục [4]. Những công việc đòi hỏi phải khuân vác nặng gây tăng áp lực ổ bụng cũng có tỷ lệ mắc trĩ cao tương tự [4].
Nghiên cứu về cơ chế áp lực cho thấy nhóm bệnh nhân mắc trĩ có áp lực hậu môn khi nghỉ cao hơn đáng kể so với nhóm chứng khỏe mạnh [4]. Ở nam giới, áp lực nghỉ cao hơn nhóm chứng và thường đi kèm với than phiền về chảy máu cùng cảm giác khó chịu [4]. Ngược lại, ở bệnh nhân nữ, áp lực hậu môn khi nghỉ có thể thấp hơn nhóm chứng nhưng lại biểu hiện chủ yếu bằng tình trạng sa giáng búi trĩ ra ngoài ống hậu môn [4].
Các dữ liệu cũng chỉ ra rằng thói quen ngồi lâu trên bồn cầu khi đại tiện hoặc hành vi rặn mạnh làm tăng vọt nguy cơ phát triển trĩ [4]. Ngược lại, một số thói quen sinh hoạt từng bị quy chụp như hút thuốc, uống nhiều rượu hay dùng cà phê không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng với bệnh trĩ theo các bằng chứng khoa học hiện có [4]. Yếu tố di truyền đối với bệnh trĩ hiện cũng chưa có bằng chứng khoa học rõ ràng [4].
Ảnh hưởng toàn thân từ thói quen ngồi làm việc kéo dài
Thói quen ngồi bất động suốt ngày làm việc không chỉ tác động cục bộ lên vùng hậu môn mà còn gây ra nhiều biến chứng mạch máu toàn thân. Báo cáo y khoa ghi nhận hội chứng huyết khối do ngồi bất động kéo dài (e-thrombosis), liên quan đến việc hình thành huyết khối tĩnh mạch sâu và thuyên tắc phổi ở nhóm nhân viên công nghệ thông tin, lập trình viên do ngồi làm việc nhiều giờ [1]. Nguy cơ này đã gia tăng rõ rệt trong thời kỳ làm việc từ xa [1].
Về mặt chuyển hóa, nghiên cứu cắt ngang trên 2.544 người trưởng thành đi làm tại Đan Mạch cho thấy thời gian ngồi làm việc liên quan bất lợi đến nồng độ mỡ máu HDL, triglyceride và nồng độ insulin máu [3]. Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra rằng ở nhóm người trên 60 tuổi, làm nghề ít vận động có tình trạng kinh tế - xã hội cao làm tăng đáng kể nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa [5]. Các ngành nghề như kế toán, kỹ sư, quản lý, luật sư và tài xế taxi nằm trong nhóm có nguy cơ cao này [5].
Thêm vào đó, một nghiên cứu thuần tập theo dõi hơn 20 năm trên nửa triệu người trưởng thành châu Á cho thấy nhóm ngồi nhiều trong công việc có nguy cơ mắc bệnh tiểu đường cao hơn (OR: 1,26) và nguy cơ thừa cân cao hơn (OR: 1,15) so với người không ngồi nhiều [6]. Những rối loạn chuyển hóa, tiểu đường và béo phì này làm gia tăng thêm tính nhạy cảm của thành mạch, khiến nguy cơ suy giãn tĩnh mạch trở nên phức tạp hơn [6].
Hiểu lầm phổ biến về nguyên nhân gây bệnh trĩ
Rất nhiều nhân viên văn phòng tin rằng chỉ những người bị táo bón kinh niên mới có nguy cơ bị trĩ. Tuy nhiên, hướng dẫn lâm sàng chỉ ra rằng một số bệnh nhân trĩ hoàn toàn có thói quen đi tiêu bình thường, và hiện vẫn thiếu bằng chứng xác đáng để khẳng định mối tương quan tuyệt đối giữa táo bón mãn tính với sự hình thành trĩ [4]. Thói quen ngồi lâu tại chỗ và thói quen ngồi lâu trên bồn cầu mới là yếu tố nguy cơ thường trực [4].
Một hiểu lầm khác là đứng làm việc liên tục cả ngày sẽ giải quyết triệt để mọi tác hại của việc ngồi nhiều. Nghiên cứu thuần tập kéo dài 12 năm tại Ontario (Canada) trên 7.320 người lao động chỉ ra rằng các công việc đòi hỏi đứng chủ yếu lại có nguy cơ mắc bệnh tim cao gấp khoảng 2 lần so với các công việc chủ yếu là ngồi [7]. Do đó, việc đứng bất động một chỗ liên tục không phải là giải pháp thay thế an toàn cho việc ngồi nhiều.
Nhiều người cũng cho rằng chỉ cần uống trà giải nhiệt hoặc thay đổi vài món ăn là búi trĩ sẽ tự co hồi hoàn toàn. Thực chất, việc trĩ hình thành xuất phát từ tổn thương cơ học của hệ thống đệm và giãn tĩnh mạch mạn tính [4]. Nếu tư thế ngồi ghế đệm và thói quen nén ép đáy chậu không được can thiệp, tổn thương cấu trúc tĩnh mạch sẽ tiếp tục tiến triển nặng hơn [4].
Nhóm người cần đặc biệt thận trọng với bệnh trĩ
Những người làm các công việc bàn giấy có tính chất tập trung cao độ như kỹ sư phần mềm, nhân viên công nghệ thông tin, chuyên viên đồ họa và kế toán cần đặc biệt lưu ý nguy cơ này [1]. Nhóm đối tượng này thường có thời gian ngồi bất động liên tục kéo dài nhiều giờ mà không hề đứng lên vận động [1]. Tài xế lái xe đường dài cũng là nhóm có thời gian ngồi ghế nén ép đáy chậu liên tục ở mức báo động [5].
Những nhân viên văn phòng có thói quen ngồi lâu trong nhà vệ sinh, lướt điện thoại khi đi tiêu hoặc có thói quen rặn mạnh là nhóm đối tượng có nguy cơ bùng phát bệnh trĩ rất nhanh [4]. Hành vi này phối hợp cùng áp lực ngồi làm việc sẽ đẩy nhanh tốc độ sung huyết vùng đệm hậu môn [4].
Người lao động văn phòng bị thừa cân hoặc béo phì cũng đối mặt với nguy cơ cao hơn do gánh nặng mỡ nội tạng gia tăng chèn ép ổ bụng [6]. Những người trên 40 tuổi làm công việc ngồi nhiều cần kiểm soát chặt chẽ cả yếu tố chuyển hóa lẫn vận động vì nguy cơ suy giảm chức năng mạch máu gia tăng theo độ tuổi [5].
Giải pháp thực tế giúp giảm tải áp lực vùng chậu
Biện pháp can thiệp đầu tiên và hiệu quả nhất là ngắt quãng thời gian ngồi liên tục. Sử dụng bàn làm việc chuyển đổi tư thế ngồi - đứng (sit-stand desk) là một giải pháp đã được chứng minh hiệu quả. Nghiên cứu thực nghiệm tại nơi làm việc cho thấy nhân viên sử dụng bàn ngồi - đứng trong tối thiểu 6 tháng ngồi ít hơn rõ rệt (p=0,02) và đứng nhiều hơn (p=0,01) so với người dùng bàn ngồi truyền thống [8].
Việc kết hợp đi lại nhẹ nhàng trong giờ làm việc đem lại lợi ích kép cho cả hệ tuần hoàn và huyết áp. Dữ liệu thực nghiệm ghi nhận mối tương quan nghịch rõ rệt giữa thời gian đi bộ, số bước chân tại nơi làm việc với huyết áp tâm thu và chỉ số khối cơ thể BMI [8]. Cứ sau mỗi 45 đến 60 phút ngồi làm việc, nhân viên nên đứng dậy di chuyển từ 2 đến 3 phút để giải phóng ứ trệ máu ở vùng chậu.
Người làm việc văn phòng có thể bù đắp tác hại của lối sống tĩnh tại bằng việc duy trì thói quen rèn luyện thể chất đều đặn ngoài giờ làm việc. Dữ liệu thuần tập cho thấy những người ngồi nhiều tại nơi làm việc nhưng duy trì tối thiểu 90 phút tập thể dục cường độ vừa phải mỗi tuần (tương đương 15 phút mỗi ngày) có sự cải thiện rõ rệt về sức khỏe so với nhóm ngồi nhiều không vận động [6].
Ngoài ra, cần loại bỏ thói quen mang điện thoại vào nhà vệ sinh nhằm rút ngắn thời gian ngồi trên bồn cầu, tránh rặn mạnh khi đại tiện [4]. Khi ngồi làm việc, nên chọn ghế có độ cứng vừa phải hoặc sử dụng gối đệm khoét lỗ chuyên dụng cho vùng hậu môn để giảm thiểu lực ép trực tiếp lên đáy chậu. Uống đủ nước và bổ sung chất xơ trong khẩu phần ăn hàng ngày giúp làm mềm phân, tạo điều kiện cho việc tống xuất tự nhiên không gây căng rách búi trĩ.
Thói quen ngồi ghế đệm liên tục suốt nhiều giờ làm việc là căn nguyên chính dẫn đến tăng áp lực đáy chậu và gây ứ máu tĩnh mạch trĩ. Sự thay đổi linh hoạt giữa ngồi và đứng, kết hợp vận động ngắt quãng trong ngày làm việc sẽ giúp giải tỏa áp lực cơ học này. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như chảy máu tươi hay đau rát hậu môn kéo dài, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời, không nên tự ý điều trị tại nhà.
