Đêm đang ngủ bỗng bừng tỉnh vì nóng bừng mặt, mồ hôi ướt đẫm lưng áo rồi trằn trọc đến sáng là cảnh quen thuộc của nhiều phụ nữ bước vào tuổi trung niên. Ngại dùng thuốc tây hay nội tiết tố, nhiều chị em truyền tai nhau tìm đến các thảo dược có tính an thần như lạc tiên tây để mong lấy lại giấc ngủ và dịu cơn bốc hỏa.
Câu trả lời ngắn gọn là chiết xuất lạc tiên tây (Passiflora incarnata) bước đầu cho thấy khả năng giảm các triệu chứng mãn kinh như bốc hỏa, mất ngủ, đau đầu, cáu gắt sau vài tuần sử dụng trong nghiên cứu lâm sàng nhỏ [1]. Tuy nhiên, các hướng dẫn y khoa hiện hành đánh giá bằng chứng cho nhóm thảo dược nói chung vẫn còn thiếu hụt, chưa thể coi là phương pháp thay thế hoàn toàn điều trị chuẩn khi triệu chứng nặng [2].
Cơn bốc hỏa và mất ngủ tuổi trung niên đến từ đâu?
Khi phụ nữ lớn tuổi, chức năng buồng trứng suy yếu làm lượng hormone estrogen giảm xuống, kéo theo hàng loạt triệu chứng mãn kinh [1]. Dù thời điểm khác nhau ở mỗi người, quá trình thay đổi này thường bắt đầu từ giữa đến cuối độ tuổi 40 và diễn tiến từ từ [1]. Hơn 50% phụ nữ mãn kinh phải chịu đựng ít nhất một triệu chứng thể chất hoặc tinh thần như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, đau lưng, ngứa da, loãng xương hay lo âu [1].
Trong các rắc rối này, rối loạn giấc ngủ mà đặc biệt là tình trạng thức giấc giữa đêm diễn ra rất phổ biến khi phụ nữ bước qua giai đoạn chuyển tiếp mãn kinh [3]. Hai yếu tố đặc thù gây phá vỡ giấc ngủ ở giai đoạn này là triệu chứng vận mạch (gồm bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm) và sự thay đổi môi trường hormone sinh sản [2, 3]. Ngay cả khi đã loại trừ yếu tố bốc hỏa và trầm cảm, nồng độ estradiol thấp hơn và hormone kích thích nang trứng (FSH) cao hơn vẫn liên quan trực tiếp đến việc thức giấc ban đêm [3].
Mất ngủ và bốc hỏa không chỉ gây mệt mỏi đơn thuần mà còn kéo theo chuỗi phản ứng sinh học bất lợi cho cơ thể. Trong mỗi cơn bốc hỏa, nhịp tim tăng lên làm tăng độ xoáy của dòng máu, có nguy cơ gây tổn thương lớp nội mạc mạch máu [4]. Giấc ngủ bị xáo trộn cũng làm giảm mức hạ huyết áp sinh lý vào ban đêm, tạo thành yếu tố nguy cơ cho bệnh tim mạch [4].
Bên cạnh đó, nồng độ hormone căng thẳng cortisol tăng lên trong mỗi cơn bốc hỏa, sau khi thiếu ngủ hoặc ở người có tâm trạng trầm cảm [4]. Tình trạng tăng cortisol và stress oxy hóa kéo dài ở phụ nữ có triệu chứng mãn kinh có thể dẫn đến kháng insulin, hội chứng chuyển hóa, bệnh tim mạch và mất khoáng xương gây gãy xương [4]. Bản thân các loại thảo dược lại được ghi nhận có đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm tự nhiên [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về lạc tiên tây và triệu chứng mãn kinh?
Về tác động trực tiếp của lạc tiên tây, một tổng quan khoa học công bố năm 2017 đã dẫn lại nghiên cứu lâm sàng so sánh hiệu quả của hai loại thảo dược là cây ban âu (Hypericum perforatum) và lạc tiên tây (Passiflora incarnata L.) trên các triệu chứng mãn kinh [1]. Thử nghiệm gồm 3 giai đoạn điều trị trên tổng cộng 59 phụ nữ sau mãn kinh tại trung tâm y tế thành phố Isfahan, chia làm hai nhóm: 30 người dùng ban âu và 29 người dùng lạc tiên tây [1].
Trong nghiên cứu này, nhóm dùng ban âu uống viên 160 mg ngày 3 lần; nhóm dùng lạc tiên tây sử dụng chế phẩm dạng giọt do công ty Iran Daroo sản xuất với liều 30 mg ngày 3 lần và 30 giọt trước khi ngủ [1]. Định kỳ, nhóm nghiên cứu phỏng vấn bệnh nhân để chấm điểm các triệu chứng mãn kinh như đau đầu, mất ngủ, trầm cảm, nóng giận [1]. Kết quả cho thấy điểm số triệu chứng trung bình ở nhóm dùng lạc tiên tây giảm đáng kể từ tuần thứ 3 đến tuần thứ 6 [1]. Từ đó, tác giả gợi ý thảo dược này có thể dùng như giải pháp thay thế liệu pháp hormone hoặc hỗ trợ các triệu chứng mãn kinh sớm như rối loạn vận mạch, mất ngủ, trầm cảm, cáu gắt và đau đầu [1].
Dù vậy, bức tranh thực tế về mức độ ảnh hưởng của bốc hỏa và hiệu quả của các liệu pháp tự nhiên cần được nhìn nhận rộng hơn qua các khảo sát quy mô lớn. Một khảo sát trực tuyến tại Mỹ công bố năm 2023 trên 619 phụ nữ tiền mãn kinh và sau mãn kinh tuổi từ 40 đến 65 (tuổi trung bình 53; 34% tiền mãn kinh, 66% sau mãn kinh) có ít nhất 14 cơn vận mạch mỗi tuần đã làm rõ gánh nặng này [5]. Trong số 619 người, có 88 người triệu chứng nhẹ, 266 người mức trung bình và 265 người mức nặng; đáng chú ý là 57,5% chưa từng điều trị [5].
Kết quả khảo sát năm 2023 cho thấy 90,8% phụ nữ xác nhận triệu chứng vận mạch làm ảnh hưởng giấc ngủ (tỷ lệ lần lượt là 81,8% ở nhóm nhẹ, 86,8% trung bình và 97,7% nhóm nặng) [5]. Trong số những người bị ảnh hưởng giấc ngủ, 83,1% báo cáo giảm năng suất làm việc liên quan đến giấc ngủ, lên tới 94,2% ở nhóm triệu chứng nặng [5]. Điểm số rối loạn giấc ngủ trung bình (T score) tăng dần theo độ nặng của bốc hỏa (nhẹ 53,5; trung bình 57,3; nặng 59,8), cao hơn có ý nghĩa thống kê so với dân số chung (mốc chuẩn 50; P < 0,001) [5].
Một nghiên cứu phỏng vấn định tính hồi cứu công bố năm 2025 (nghiên cứu PERCEIVE) tiếp tục khảo sát 32 phụ nữ từ 40 đến 65 tuổi (tuổi trung bình 57; tuổi bắt đầu bốc hỏa trung bình 48; 78% đang đi làm) vừa hoàn thành thử nghiệm thuốc fezolinetant giai đoạn 3b [6]. Đây là những người bị vận mạch vừa đến nặng nhưng chống chỉ định, từng bỏ dở hoặc ngại dùng liệu pháp hormone [6]. Tỷ lệ gặp bốc hỏa là 100%, đổ mồ hôi 81%, đổ mồ hôi đêm 44%; kéo theo khó ngủ (94%), mệt mỏi do gián đoạn giấc ngủ (75%), giảm hiệu suất việc làm (75%), dễ xúc động (56%), phải thay quần áo (56%) và chất lượng ngủ kém (53%) [6].
Trong nhóm 32 phụ nữ của nghiên cứu năm 2025 này, một phần tư chưa từng điều trị, trong khi 53% đã thử các liệu pháp tự nhiên, 31% từng dùng hormone, 9% châm cứu, 9% thuốc không kê đơn, 6% thuốc chống trầm cảm, 3% vòng đặt âm đạo và 3% trị liệu tâm lý [6]. Khi chấm điểm hài lòng trên thang 5 điểm, liệu pháp hormone đạt điểm cao nhất (trung bình 3,7 điểm), còn người bệnh tỏ ra hơi không hài lòng với các liệu pháp tự nhiên và thuốc chống trầm cảm (cùng đạt trung bình 2,0 điểm) [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào dữ liệu hiện có, lợi ích của lạc tiên tây là đã có thử nghiệm lâm sàng trên người ghi nhận khả năng làm dịu đồng thời nhóm triệu chứng vận mạch, giấc ngủ và tâm lý (cáu gắt, buồn bã) chỉ sau 3 đến 6 tuần [1]. Thảo dược cũng mang các đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm [1], phù hợp với mục tiêu giảm bớt tình trạng stress oxy hóa vốn thường tăng cao ở phụ nữ bốc hỏa, mất ngủ [4].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là quy mô nghiên cứu về lạc tiên tây còn rất nhỏ, chỉ thực hiện trên 29 người trong nhánh dùng lạc tiên tây và đánh giá qua phỏng vấn định kỳ [1]. Một bài tổng quan y khoa năm 2023 khẳng định hiện vẫn thiếu dữ liệu đủ mạnh để chứng minh hiệu quả thực sự của các thực phẩm bổ sung từ thảo dược, thực vật cũng như tập thể dục hay châm cứu đối với triệu chứng vận mạch [2].
Các phương pháp đã có bằng chứng vững chắc trong y văn hiện nay gồm liệu pháp hormone chứa estrogen giúp giảm triệu chứng vận mạch và cải thiện giấc ngủ [2, 3]. Với người không dùng được hormone, các thuốc không chứa hormone gồm thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI), thuốc ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine (SNRI), gabapentin hoặc nhóm thuốc mới đối kháng thụ thể neurokinin (fezolinetant, elinzanetant) đã cho thấy hiệu quả giảm tần suất, độ nặng cơn bốc hỏa và cải thiện giấc ngủ [3, 4]. Về tâm lý trị liệu, liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) và thôi miên lâm sàng có hiệu quả giảm bốc hỏa và mất ngủ mãn kinh [2, 3, 7].
Những hiểu lầm thường gặp khi đối phó bốc hỏa, mất ngủ
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng bốc hỏa, mất ngủ chỉ là quy luật tuổi tác tự nhiên nên cố chịu đựng mà không cần can thiệp. Thực tế, phần lớn phụ nữ có triệu chứng vận mạch không đi khám hay tìm kiếm tư vấn y tế, cụ thể lên tới 57,5% trong khảo sát tại Mỹ và 25% ở nhóm nghiên cứu năm 2025 [5, 6, 8]. Việc bỏ mặc triệu chứng không chỉ làm giảm năng suất lao động, tăng chi phí xã hội mà còn tiềm ẩn nguy cơ tim mạch, rối loạn chuyển hóa và loãng xương do tăng cortisol và gián đoạn giấc ngủ kéo dài [4, 6, 7].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng cứ dùng thảo dược tự nhiên sẽ giải quyết triệt để được các cơn bốc hỏa nặng thay cho y học hiện đại. Dữ liệu từ nghiên cứu năm 2025 cho thấy dù hơn một nửa số phụ nữ không hợp dùng hormone đã tìm đến các phương pháp tự nhiên, đa số lại cảm thấy chúng kém hiệu quả, tốn kém và chỉ đạt mức độ hài lòng 2,0 trên 5 điểm [6].
Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng mọi chứng mất ngủ tuổi trung niên đều do một nguyên nhân duy nhất. Các chuyên gia chỉ ra rằng bên cạnh bốc hỏa và suy giảm estrogen, giai đoạn chuyển tiếp mãn kinh còn đi kèm sự gia tăng các rối loạn giấc ngủ thực thể khác như ngưng thở khi ngủ và hội chứng chân không yên [7]. Nếu chỉ tự ý uống thảo dược an thần mà bỏ qua chẩn đoán y khoa, người bệnh có thể bỏ sót các bệnh lý nền này [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Trước hết, phụ nữ đang điều trị bệnh nền hoặc đang dùng các thuốc tác động lên hệ thần kinh và nội tiết cần hết sức thận trọng. Trong điều trị mãn kinh, việc phối hợp thuốc luôn có những nguyên tắc nghiêm ngặt, chẳng hạn nhóm thuốc SSRI tuyệt đối không được dùng cho phụ nữ đang uống thuốc điều trị ung thư vú tamoxifen [2]. Do đó, người đang dùng thuốc kê đơn không nên tự ý uống thêm chiết xuất thảo dược đậm đặc khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ.
Những phụ nữ có triệu chứng bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm ở mức độ nặng (ví dụ xuất hiện từ 14 cơn trở lên mỗi tuần gây kiệt sức, suy giảm nghiêm trọng khả năng làm việc) hoặc kèm tâm trạng trầm cảm sâu cũng không nên chỉ tự điều trị bằng thảo dược tại nhà [4, 8]. Tình trạng này liên quan mật thiết đến biến động huyết áp ban đêm, tăng cortisol và nguy cơ tim mạch, gãy xương nên cần được bác sĩ thăm khám để có phác đồ kiểm soát triệu chứng hiệu quả [4].
Ngoài ra, những người có chống chỉ định hoặc tiền sử gặp tác dụng phụ với liệu pháp hormone thường có xu hướng tự mua các chế phẩm truyền miệng [6]. Việc lựa chọn phương pháp kiểm soát triệu chứng mãn kinh cần dựa trên sự thảo luận chung giữa người bệnh và bác sĩ, cân nhắc kỹ bằng chứng khoa học, lợi ích và rủi ro cá nhân của từng người [2].
Cách áp dụng thực tế để cải thiện giấc ngủ và cơn bốc hỏa
Nếu triệu chứng mới chớm xuất hiện ở mức độ nhẹ và muốn tham khảo hướng sử dụng lạc tiên tây, chị em nên ưu tiên các chế phẩm chiết xuất được chuẩn hóa rõ ràng về hàm lượng thay vì tự đun sắc không rõ liều. Trong nghiên cứu lâm sàng tại Iran, liều lượng được áp dụng là chế phẩm chuẩn hóa dùng 3 lần mỗi ngày (mỗi lần 30 mg) kết hợp 30 giọt uống vào thời điểm trước khi đi ngủ, duy trì liên tục từ 3 đến 6 tuần để theo dõi đáp ứng của cơ thể [1].
Khi sử dụng, người dùng nên ghi nhật ký theo dõi số cơn bốc hỏa và số lần thức giấc mỗi đêm trong khoảng 3 đến 6 tuần [1]. Cần lưu ý rằng lợi ích hạ huyết áp và giảm nồng độ cortisol niệu 24 giờ khi dùng các liệu pháp không hormone phụ thuộc trực tiếp vào mức độ thuyên giảm thực tế của triệu chứng [4]. Nếu sau vài tuần áp dụng mà cơn bốc hỏa và mất ngủ không giảm, chị em không nên cố dùng kéo dài gây tốn kém mà cần chuyển hướng sang tư vấn chuyên khoa [6].
Để tăng hiệu quả, việc dùng thảo dược nên kết hợp đồng bộ với các giải pháp không dùng thuốc đã được chứng minh như liệu pháp nhận thức hành vi cho chứng mất ngủ (CBT-I) giúp tạo dựng lại thói quen ngủ bền vững [2, 7]. Bác sĩ và gia đình có thể hỗ trợ người phụ nữ nhìn nhận triệu chứng giấc ngủ theo trục nguyên nhân—nghiêng về phía bốc hỏa vận mạch hay nghiêng về phía rối loạn tâm trạng—để điều chỉnh cách chăm sóc phù hợp [7]. Sự thấu hiểu, hỗ trợ từ xã hội và lập kế hoạch sinh hoạt hợp lý cũng giúp chị em vượt qua giai đoạn chuyển tiếp này nhẹ nhàng hơn [8].
Tóm lại, chiết xuất lạc tiên tây có cơ sở bước đầu từ nghiên cứu lâm sàng nhỏ giúp làm dịu cơn bốc hỏa, khó ngủ và căng thẳng ở phụ nữ mãn kinh sau 3 đến 6 tuần [1]. Tuy nhiên, do bằng chứng chung về thảo dược còn hạn chế và mức độ hài lòng thực tế chưa cao ở nhóm triệu chứng nặng, chị em chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ cho các trường hợp nhẹ [3, 5]. Khi cơn bốc hỏa và mất ngủ kéo dài làm suy giảm sức khỏe, hãy chủ động gặp bác sĩ để được tư vấn các liệu pháp tâm lý hoặc thuốc điều trị đã được kiểm chứng an toàn, hiệu quả [2, 3].