Mất ngủ, căng thẳng kéo dài khiến nhiều người tìm đến các loại trà và viên uống thảo dược như một giải pháp an toàn thay thế thuốc tây. Trong đó, lạc tiên tây (tên khoa học là Passiflora incarnata) rất được ưa chuộng với niềm tin "thuốc nam lành tính, uống càng nhiều càng dễ ngủ".
Tuy nhiên, các tài liệu y khoa khẳng định việc tự ý dùng hoặc lạm dụng lạc tiên tây có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm, thậm chí xuất hiện ngay ở mức liều điều trị [1]. Khi cơ thể không dung nạp hoặc dùng quá mức, người uống có thể đối mặt với tình trạng buồn nôn dữ dội, nôn mửa, lơ mơ, biến đổi ý thức và nguy hiểm nhất là các rối loạn nhịp tim cần phải cấp cứu [1].
Lạc tiên tây tác động lên cơ thể như thế nào?
Lạc tiên tây (Passiflora incarnata) là loài cây dây leo lâu năm có thể cao tới 10 mét, có nguồn gốc từ Nam Mỹ, Úc và Bắc Mỹ [2]. Từ lâu, hoa, quả, rễ và lá của cây đã được dùng làm thuốc an thần, trị mất ngủ tại châu Âu, pha trà thư giãn ở Bắc Mỹ hoặc giảm đau, trị hen suyễn tại Brazil [3]. Dược liệu này cũng có mặt trong dược điển của nhiều quốc gia như Anh, Mỹ, Ấn Độ, Pháp, Đức và Thụy Điển [4].
Về mặt cơ chế, các hoạt chất trong lạc tiên tây vẫn chưa được xác định hoàn toàn, nhưng phần lớn dữ liệu hướng sự chú ý vào nhóm chất flavonoid và axit amin GABA [4]. Một nghiên cứu năm 2011 cho thấy chiết xuất lạc tiên tây tạo ra dòng điện trực tiếp phụ thuộc liều lượng trên thụ thể GABAA ở các lát cắt vùng đồi thị não, và hiệu ứng này biến mất khi loại bỏ axit amin khỏi dịch chiết [4]. Tác động lên hệ thống thụ thể GABAA giúp giải thích khả năng ức chế thần kinh trung ương của loài cây này [4].
Trong chuyên khảo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các thử nghiệm dược lý trên chuột cho thấy chiết xuất nước hoặc cồn-nước (chứa 30-40% ethanol) từ phần trên mặt đất của cây làm giảm hoạt động vận động tự phát và kéo dài thời gian ngủ do thuốc pentobarbital gây ra [5]. Đáng chú ý, chiết xuất bằng nước có hoạt tính mạnh hơn khi bắt đầu có tác dụng ở mức 25,0 mg/kg trọng lượng cơ thể, trong khi chiết xuất cồn-nước cần nồng độ từ 50,0 mg/kg trở lên [5]. Chính vì khả năng ức chế thần kinh và làm tăng tác dụng của thuốc ngủ, việc nạp vào cơ thể lượng hoạt chất vượt ngưỡng dễ dẫn đến trạng thái ngộ độc, lơ mơ và làm rối loạn dẫn truyền điện tim [5].
Những dấu hiệu cảnh báo ngộ độc và tác dụng phụ qua các nghiên cứu
Mặc dù các thử nghiệm độc tính cấp và lặp lại trên động vật ghi nhận độc tính chung ở mức thấp — với liều gây chết trung bình (LD50) đường uống của dịch chiết cồn-nước trên chuột nhắt và chuột cống cao hơn 15 g/kg, liều LD50 đường uống của dịch chiết 30% ethanol là 37,0 ml/kg, và dịch chiết nước gây độc đường tiêm phúc mạc ở mức 900,0 mg/kg [5] — thực tế lâm sàng trên người lại ghi nhận nhiều ca phản ứng bất lợi nghiêm trọng.
Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2000 đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về độc tính trên tim mạch và tiêu hóa của lạc tiên tây [1]. Bệnh nhân là một phụ nữ 34 tuổi tự ý dùng chế phẩm thảo dược Passiflora incarnata ở mức liều điều trị [1]. Sau khi uống, cô xuất hiện triệu chứng buồn nôn dữ dội, nôn mửa liên tục, ngủ gà ngủ gật, kèm theo khoảng QTc kéo dài trên điện tâm đồ và các đợt nhịp nhanh thất không bền bỉ (một dạng rối loạn nhịp tim nguy hiểm) [1]. Do không nghi ngờ thảo dược là thủ phạm, mối liên hệ giữa các triệu chứng này với lạc tiên tây bị bỏ sót trong nhiều ngày, và bệnh nhân sau đó phải nhập viện để theo dõi tim mạch kết hợp truyền dịch tĩnh mạch [1].
Trước đó, một báo cáo năm 1997 cũng ghi nhận 5 bệnh nhân phải nhập viện trong tình trạng biến đổi ý thức sau khi sử dụng sản phẩm thảo dược tên là Relaxir để trị mất ngủ và bồn chồn [6]. Sản phẩm này được sản xuất chủ yếu từ quả của cây lạc tiên tây [6]. Các tác giả nhận định chế phẩm này có tác dụng gây say, an thần mạnh và có khả năng làm tăng độc tính khi dùng chung với các loại thuốc khác [6].
Tổng hợp dữ liệu từ chuyên khảo năm 2020 cho biết, dù rất hiếm gặp và chưa thiết lập được mối tương quan nhân quả tuyệt đối trong mọi trường hợp, danh sách các biến cố bất lợi được ghi nhận liên quan đến lạc tiên tây là rất đáng lưu tâm [5]. Các dấu hiệu bao gồm: phản ứng quá mẫn (dị ứng), buồn nôn, nôn mửa, ngủ gà, run rẩy, kích động và hội chứng cai khi ngưng dùng [5]. Về mặt tim mạch và huyết học, người dùng có thể gặp tình trạng kéo dài khoảng QT, nhịp nhanh thất, rung thất, loạn nhịp tim, suy thất trái và giảm tiểu cầu [5]. Ngoài ra, chức năng gan bất thường cũng được liệt kê trong nhóm phản ứng phụ hiếm gặp này [5].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng khoa học
Không thể phủ nhận lạc tiên tây có giá trị nhất định khi dùng đúng cách. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2020 đã phân tích 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (tìm kiếm dữ liệu đến ngày 22/10/2019) trên những người tham gia từ 18 tuổi trở lên [2]. Thời gian dùng thảo dược trong các nghiên cứu này dao động từ 1 ngày đến tối đa 30 ngày [2]. Kết quả cho thấy phần lớn nghiên cứu ghi nhận mức độ lo âu giảm xuống sau khi dùng chế phẩm lạc tiên tây, dù hiệu quả ít rõ rệt hơn ở những người chỉ có triệu chứng lo âu nhẹ [2]. Trong khuôn khổ các thử nghiệm ngắn hạn có kiểm soát chặt chẽ này, không có tác dụng phụ nào như mất trí nhớ hay suy giảm chức năng tâm thần vận động được ghi nhận [2].
Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là thời gian theo dõi còn ngắn (không quá 30 ngày) và cách chiết xuất có thể làm thay đổi hoàn toàn tác dụng của cây thuốc [2]. Nghiên cứu năm 2011 trên chuột CF-1 cho thấy khi dùng cùng một lô nguyên liệu lạc tiên tây nhưng chiết xuất bằng phương pháp nóng sẽ thu được tổng lượng flavonoid cao hơn hẳn so với phương pháp lạnh [4]. Khi cho chuột uống 5 loại dịch chiết khác nhau trong nước uống suốt 1 tuần, chỉ có 2 trên 5 dịch chiết có tác dụng chống co giật, và đáng ngạc nhiên là cả 5 dịch chiết đều gây tăng lo âu trên mô hình mê cung chữ thập thay vì giảm lo âu như kỳ vọng [4]. Điều này chứng tỏ việc tự đun nấu hoặc dùng các sản phẩm không chuẩn hóa tại nhà có thể mang lại tác dụng ngược.
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược an thần
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể uống tùy thích để bồi bổ hoặc trị bệnh [3]. Thực tế, ngay cả khi dùng ở liều thông thường, cơ địa nhạy cảm vẫn có thể gặp ngộ độc cấp tính dẫn đến loạn nhịp tim và nôn mửa phải nhập viện [1].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý kết hợp nhiều loại thảo dược "an thần" với nhau để tăng hiệu quả ngủ ngon. Một báo cáo năm 2003 đã mô tả ca bệnh suy gan tối cấp dẫn đến tử vong ở một bệnh nhân sử dụng chế phẩm tự nhiên kết hợp giữa kava (Piper methysticum) và lạc tiên tây (Passiflora incarnata) [7]. Dù kava được cảnh báo là tác nhân chính gây độc tính trên gan trong trường hợp này, biến cố tử vong là lời nhắc nhở đắt giá rằng các thuốc không kê đơn nguồn gốc tự nhiên hoàn toàn có thể gây ra phản ứng gan nghiêm trọng khi phối hợp thiếu kiểm soát [7].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi sử dụng?
Nhóm đầu tiên tuyệt đối không nên tự ý dùng lạc tiên tây là phụ nữ mang thai. Dược liệu này bị chống chỉ định trong thai kỳ vì các mô hình nghiên cứu trên động vật cho thấy nó có khả năng kích thích co bóp tử cung [5]. Một báo cáo năm 2018 theo dõi 5 phụ nữ mang thai mắc chứng trầm cảm hoặc lo âu có sử dụng lạc tiên tây trong thai kỳ đã ghi nhận những kết cục đáng lo ngại: 1 trường hợp tử vong sơ sinh, 2 trường hợp vỡ ối sớm, 2 trẻ sơ sinh mắc hội chứng hít phân su và 1 trẻ bị tăng áp phổi dai dẳng [8]. Dù những trẻ sống sót không bị dị tật bẩm sinh hay bất thường phát triển ở thời điểm 6 tháng tuổi, các nhà khoa học nhấn mạnh thai phụ trót tiếp xúc với lạc tiên tây bắt buộc phải được theo dõi y tế chặt chẽ [8].
Nhóm thứ hai là phụ nữ đang cho con bú và trẻ em. Hiện chưa có bất kỳ báo cáo nào khẳng định tính an toàn của lạc tiên tây trên hai nhóm đối tượng này, do đó việc sử dụng bắt buộc phải có sự giám sát của bác sĩ [5].
Nhóm thứ ba là những người làm công việc đòi hỏi sự tỉnh táo. Do lạc tiên tây gây buồn ngủ, ngủ gà và có thể làm biến đổi ý thức, người đang lái xe hoặc vận hành máy móc cần hết sức cẩn trọng [5]. Ngoài ra, người có tiền sử bệnh tim mạch, bệnh gan hoặc đang dùng các thuốc ức chế thần kinh trung ương (như thuốc ngủ, thuốc an thần) không nên tự ý dùng vì thảo dược này có thể làm tăng vọt tác dụng của thuốc tây [6].
Nguyên tắc sử dụng an toàn trong đời sống
Để tận dụng lợi ích thư giãn mà không rơi vào cảnh ngộ độc cấp, người dùng cần phân biệt rõ việc dùng phần quả ăn được như thực phẩm và việc dùng chiết xuất làm thuốc. Quả của loài Passiflora incarnata có hình trứng, chứa ít năng lượng (chỉ khoảng 41-53 kcal trên 100 g) và cung cấp nhiều vitamin A, C, B1, B2 cùng các khoáng chất như canxi, phốt pho, sắt [2]. Tuy nhiên, khi dùng các chế phẩm cô đặc từ lá, hoa, rễ hoặc quả để trị mất ngủ, bạn đang đưa vào cơ thể các hoạt chất dược lý tác động trực tiếp lên não bộ [3].
Không tự ý hái cây tươi về sắc uống đặc hoặc ngâm rượu uống lượng lớn, bởi nhiệt độ chiết xuất và dung môi (nước hay cồn) làm thay đổi mạnh mẽ nồng độ hoạt chất và ngưỡng gây độc [5]. Nếu sử dụng viên uống hoặc trà đóng gói, chỉ chọn sản phẩm được cấp phép rõ ràng, tuân thủ đúng liều lượng ngắn hạn (các nghiên cứu lâm sàng chỉ dùng tối đa đến 30 ngày) [2].
Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường sau khi uống lạc tiên tây như buồn nôn dữ dội, nôn ói, choáng váng, ngủ li bì khó đánh thức hoặc cảm giác tim đập nhanh, đánh trống ngực, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế [1]. Khi đi khám, hãy chủ động thông báo cho bác sĩ về mọi loại trà, viên uống thảo dược bạn đang dùng để bác sĩ kịp thời xử trí, tránh bỏ sót nguyên nhân gây bệnh [1].
Lạc tiên tây có thể là một trợ thủ hỗ trợ giảm lo âu và cải thiện giấc ngủ nếu được dùng đúng chỉ định [2]. Tuy nhiên, ranh giới giữa liều thư giãn và ngưỡng gây độc tim mạch, thần kinh của thảo dược đôi khi rất mong manh [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, đặc biệt khi bạn có bệnh nền hoặc đang sử dụng bất kỳ loại thuốc điều trị nào khác.
