Những thắc mắc thường gặp về ăn uống, dược liệu và sức khỏe, trả lời bằng nghiên cứu khoa học có ghi rõ nguồn.
29.071 bài, trang 102 trên 1.454
Chiết xuất lá cây tếch ghi nhận khả năng thúc đẩy co vết thương và biểu mô hóa trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện nay mới dừng lại ở mô hình động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để khẳng định hiệu quả hay độ an toàn khi điều trị thực tế.
Tế tân được dân gian truyền tai có khả năng trị dứt điểm đau răng và nghẹt mũi. Dù các nghiên cứu hiện đại ghi nhận dược liệu này chứa nhiều hoạt chất giảm viêm, giảm đau trên động vật và ống nghiệm, song bằng chứng lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế, đòi hỏi người bệnh phải hết sức cẩn trọng.
Tầm bóp và lu lu đực cùng thuộc họ Cà nhưng hoàn toàn khác biệt: quả tầm bóp nằm trọn trong túi đài phồng như lồng đèn, ăn được; còn lu lu đực quả mọc trần thành chùm chứa độc tính biến đổi theo mùa. Nhận diện chuẩn xác hình thái quả giúp tránh nguy cơ ngộ độc đáng tiếc.
Tầm ruột tươi chứa lượng axit hữu cơ tự nhiên cao, có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa và bào mòn men răng. Người bị viêm loét dạ dày tá tràng, nhiễm khuẩn H. pylori, trào ngược hoặc có bệnh lý nha chu cần hạn chế ăn loại quả này để tránh làm tổn thương thêm các mô nhạy cảm.
Bụi mùn cưa và dịch chiết cây tếch chứa lapachol, deoxylapachol cùng tectoquinone có thể kích thích mạnh da và niêm mạc. Người chế tác đồ mộc, thợ thủ công hoặc người dùng vật dụng gỗ thô cần thận trọng trước nguy cơ viêm da kích ứng, dị ứng tiếp xúc, ngứa mắt và đường hô hấp.
Bộ phận trên mặt đất, đặc biệt là lá tế tân, chứa hàm lượng độc tố axit aristolochic cao hơn đáng kể so với rễ và thân rễ. Vì nguy cơ gây tổn thương thận nghiêm trọng, các tiêu chuẩn dược điển hiện hành đều bắt buộc phải loại bỏ hoàn toàn phần lá và chỉ cho phép dùng rễ ngầm.
Thân lá cây tế tân chứa hàm lượng acid aristolochic gây độc thận cao hơn, khiến dược điển chỉ cho phép dùng rễ và thân rễ làm thuốc. Dù vậy, nghiên cứu hiện đại cho thấy rễ tế tân vẫn chứa các dẫn xuất độc tính tiềm tàng, đòi hỏi người bệnh phải hết sức thận trọng khi sử dụng.
Tế tân chứa các dẫn xuất axit aristolochic có nguy cơ gây độc thận và tổn thương DNA. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào loài và bộ phận dùng; các loài tế tân làm thuốc chuẩn mực chứa hàm lượng độc chất thấp hơn nhiều so với chi mộc hương phong kỷ, tương đối an toàn khi dùng đúng liều lượng ngắn ngày.
Cây tầm phỏng có hoạt tính chống viêm tự nhiên nhưng không thể thay thế thuốc bôi corticoid. Việc hiểu sai cơ chế và tự ý bỏ thuốc kê đơn để đắp thảo dược có thể khiến tình trạng viêm da bùng phát nặng nề, gia tăng nguy cơ nhiễm trùng nguy hiểm.
Kem bôi hoặc gel chứa chiết xuất tầm phỏng chuẩn hóa an toàn hơn đường uống tự nấu, do tránh được độc tính toàn thân từ glycoside giải phóng xyanua tự nhiên trong cây và giảm thiểu tối đa kích ứng mô.
Tắc kè và cá ngựa thường được truyền tai là các vị thuốc bổ trợ sinh lực tính ấm, nhưng bằng chứng khoa học hiện nay chưa có nghiên cứu so sánh đối đầu trực tiếp giữa hai vị thuốc này. Dữ liệu thực nghiệm mới chỉ làm rõ đặc tính an toàn bộ phận và dấu vân tay hóa học nhằm phục vụ kiểm soát chất lượng tắc kè.
Nhiều người truyền tai nhau dùng tầm gửi gạo để trị tăng huyết áp, nhưng khoa học hiện chỉ mới ghi nhận hoạt tính flavonoid và tiềm năng hạ áp ở mức thí nghiệm sơ bộ. Do thiếu thử nghiệm lâm sàng trên người, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thay thế thuốc kê đơn.
Tần bì và hoàng bá là hai vị thuốc quen thuộc thường phối hợp trị bệnh đường ruột. Dù cùng hỗ trợ giảm viêm, hoàng bá tác động mạnh qua hoạt chất berberin nhờ điều hòa hệ vi sinh vật và chặn đường viêm, trong khi tần bì đóng vai trò bổ trợ cấu trúc niêm mạc đại tràng.
Các phân tích gộp từ thử nghiệm lâm sàng cho thấy tảo xoắn (Spirulina) hỗ trợ hạ mỡ máu (giảm cholesterol toàn phần, LDL-C, triglycerid) và giảm nhẹ huyết áp tâm thu lẫn tâm trương. Dù vậy, bằng chứng hiện tại vẫn bị giới hạn bởi cỡ mẫu nghiên cứu nhỏ, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Tần bì chứa các hoạt chất coumarin tự nhiên, tiềm ẩn nguy cơ tương tác cộng hưởng nguy hiểm khi dùng chung với thuốc chống đông máu (warfarin, acenocoumarol) hoặc aspirin. Sự kết hợp tự ý này có thể làm mất kiểm soát chỉ số đông máu và làm tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết đe dọa tính mạng người bệnh.
Khi chế biến tắc kè, việc mổ bỏ toàn bộ nội tạng và làm sạch mắt, móng vuốt là bước bắt buộc để loại trừ vi khuẩn, tạp chất ôi thiu và phòng ngừa ngộ độc đường tiêu hóa. Dù nghiên cứu cho thấy đầu và chân tắc kè không chứa độc tính, người dùng vẫn cần sơ chế chuẩn xác và đảm bảo nguồn gốc rõ ràng.
Người ăn chay có thể dùng tảo lục để bổ sung vitamin B12, do loại vi tảo này chứa dạng cobalamin có hoạt tính sinh học vượt trội so với dạng giả B12 bất hoạt ở tảo xoắn. Tuy nhiên, hàm lượng vi chất biến động rất lớn giữa các sản phẩm thương mại, đòi hỏi người dùng phải kiểm tra kỹ nguồn gốc và tham vấn y khoa.
Nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy hoạt chất fraxin trong vỏ tần bì có khả năng ức chế các kênh tái hấp thu urate và hạ acid uric máu trên chuột. Tuy nhiên, giới y khoa chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người; người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng tần bì thay thế thuốc điều trị.
Y học cổ truyền nghiêm cấm dùng chung Tế tân và Lê lô trong học thuyết Thập bát phản. Các nghiên cứu độc chất học thực nghiệm hiện đại xác nhận việc kết hợp hai vị thuốc này làm xuất hiện độc tính gây chết trên động vật, trong đó Lê lô đóng góp vai trò chính gây nhiễm độc.
Tảo xoắn Spirulina giàu dưỡng chất nhưng không an toàn cho tất cả mọi người. Người mắc bệnh tự miễn, rối loạn chuyển hóa phenylketonuria, người có cơ địa dị ứng nặng, bệnh nền mạn tính hoặc tổn thương cơ cần cẩn trọng để tránh nguy cơ kích hoạt miễn dịch quá mức và tổn thương gan, cơ.
