Trẻ nhỏ ăn nhiều đường trắng có thực sự gây tăng động?

Nỗi ám ảnh "say đường" của các bậc phụ huynh

Nhiều phụ huynh tin chắc rằng chỉ cần cho con ăn vài chiếc kẹo hay một cốc nước ngọt, trẻ sẽ ngay lập tức trở nên hiếu động, chạy nhảy không ngừng và mất tập trung. Niềm tin này phổ biến đến mức tại các buổi tiệc sinh nhật, đường trắng thường bị xem là thủ phạm khiến trẻ quậy phá, mất kiểm soát.

Tuy nhiên, câu trả lời từ khoa học lại trái ngược hoàn toàn: đường trắng không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra chứng tăng động ở trẻ nhỏ ^[1]. Điều mà phần lớn người lớn chứng kiến thực chất là sự kết hợp của hiệu ứng tâm lý kỳ vọng, tác động từ môi trường kích thích và các chất phụ gia khác có trong đồ ngọt [3, 4, 5].

Giả thuyết khoa học về đường và hành vi

Đường trắng, hay sucrose, là một loại carbohydrate được cơ thể con người chuyển hóa rất nhanh sau khi ăn ^[2]. Sucrose thường được bổ sung vào thực phẩm chế biến sẵn và là thành phần chính làm gia tăng năng lượng dư thừa trong khẩu phần ăn hằng ngày ^[2].

Về mặt sinh lý, khi trẻ tiêu thụ một lượng lớn đồ ngọt, nồng độ đường trong máu tăng vọt khiến tuyến tụy tăng tiết insulin ^[3]. Sự giải phóng ồ ạt insulin có thể dẫn đến hiện tượng hạ đường huyết phản ứng, từ đó kích thích cơ thể tiết ra hormone epinephrine (adrenaline) ^[3]. Chính phản ứng tăng adrenaline này có thể kích hoạt các hành vi bồn chồn, phấn khích tạm thời, khiến người ngoài lầm tưởng là triệu chứng của chứng tăng động ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu thần kinh chỉ ra rằng vị ngọt kích hoạt giải phóng dopamine trong hệ thống khen thưởng của não bộ tương tự như các kích thích dễ chịu khác ^[4]. Khi hệ thống này bị kích hoạt, cảm giác thèm ăn và hành vi tìm kiếm đồ ngọt có thể gia tăng, nhưng điều đó hoàn toàn khác biệt với cơ chế bệnh sinh của chứng rối loạn tăng động giảm chú ý [7, 8].

Các thử nghiệm lâm sàng mù đôi nói gì?

Để xác định đường có thực sự làm thay đổi hành vi hay không, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược ^[1]. Một phân tích tổng quan năm 1996 đã tổng hợp 12 nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược sử dụng phương pháp thử thách đường ^[1]. Kết quả của toàn bộ 12 nghiên cứu này đều không tìm thấy bất kỳ bằng chứng nào cho thấy việc dung nạp đường dẫn đến hành vi bất thường ở trẻ bình thường lẫn trẻ mắc chứng Rối loạn Giảm chú ý/Tăng động (ADHD) ^[1]. Tương tự, các thử nghiệm kiểm tra trực tiếp kẹo ngọt hoặc sô-cô-la cũng không ghi nhận bất kỳ tác động tiêu cực nào lên hành vi của trẻ ^[1].

Trước đó, một giả thuyết từ thập niên 1970 cho rằng việc loại bỏ phụ gia thực phẩm và đường khỏi chế độ ăn sẽ giúp cải thiện đáng kể hành vi của trẻ ^[1]. Tuy nhiên, hàng loạt nghiên cứu mù đôi nghiêm ngặt sau đó đã bác bỏ giả thuyết này và khẳng định chế độ ăn kiêng loại trừ không mang lại lợi ích nào vượt trội hơn hiệu ứng giả dược ^[1]. Một phân tích gộp lớn công bố năm 1995 trên tạp chí Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ (JAMA) cũng đưa ra kết luận nhất quán rằng đường không làm thay đổi hành vi của trẻ nhỏ ^[5].

Vì sao phụ huynh luôn thấy trẻ hiếu động sau khi ăn đường?

Nếu đường thực sự vô can, điều gì khiến niềm tin này ăn sâu vào tâm trí phụ huynh suốt nhiều thập kỷ? Câu trả lời đã được làm sáng tỏ qua một thử nghiệm tâm lý học công bố năm 1994 ^[6].

Nghiên cứu này tuyển chọn 35 bé trai trong độ tuổi 5 đến 7 tuổi được mẹ đánh giá là "nhạy cảm hành vi với đường" ^[6]. Các cặp mẹ con được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm can thiệp được thông báo rằng đứa trẻ vừa uống một liều đường rất lớn, trong khi nhóm đối chứng được thông báo con mình dùng giả dược ^[6]. Trên thực tế, tất cả 35 đứa trẻ ở cả hai nhóm đều chỉ uống chất tạo ngọt nhân tạo aspartame (giả dược) ^[6].

Kết quả ghi hình và quan sát hành vi cho thấy, những người mẹ tin rằng con mình vừa nạp đường đã đánh giá con hiếu động hơn hẳn so với nhóm đối chứng ^[6]. Hơn nữa, việc tin rằng con uống đường đã làm thay đổi chính hành vi của người mẹ: họ có xu hướng kiểm soát con chặt hơn, luôn đứng gần, phê bình, nhìn chằm chằm và nói chuyện với con nhiều hơn ^[6]. Hiệu ứng kỳ vọng tâm lý này đặc biệt thể hiện rõ rệt ở những phụ huynh có suy nghĩ cứng nhắc ^[6]. Như vậy, chính định kiến của cha mẹ đã bóp méo cách họ nhìn nhận hành vi của con mình ^[6].

Ngoài ra, định kiến này còn được củng cố từ học đường. Một khảo sát năm 1993 trên 389 giáo viên tiểu học tại Canada cho thấy hơn 80% giáo viên tin rằng đường làm tăng hoạt động ở trẻ bình thường và làm trầm trọng thêm vấn đề hành vi ở trẻ tăng động ^[7]. Đáng chú ý, 55% giáo viên được hỏi từng khuyên phụ huynh cắt giảm đường để kiểm soát hành vi của trẻ, và cha mẹ thường làm theo lời khuyên này mà không có cơ sở y khoa vững chắc ^[7].

Mối liên hệ giữa nước ngọt và nguy cơ rối loạn hành vi

Mặc dù đường tinh luyện không gây tăng động trong các can thiệp ngắn hạn, các nghiên cứu dịch tễ học quan sát lại ghi nhận mối tương quan giữa việc tiêu thụ nhiều đồ uống có đường (SSB) và các vấn đề hành vi [1, 5, 6].

Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2023 tại Trung Quốc trên 6.541 học sinh từ 6 đến 12 tuổi đã đánh giá chỉ số tăng động (HI) thông qua bảng hỏi từ giáo viên và phụ huynh ^[2]. Kết quả cho thấy trẻ uống đồ ngọt từ 2 lần trở lên mỗi tuần có điểm số tăng động ln(HI+1) cao hơn lần lượt 0,05 điểm (đánh giá từ giáo viên) và 0,04 điểm (đánh giá từ cha mẹ) so với trẻ không uống ^[2]. Mối liên hệ này biểu hiện rõ rệt hơn ở trẻ lớn tuổi và bé gái ^[2].

Một nghiên cứu bệnh chứng khác năm 2016 so sánh 173 trẻ được bác sĩ chẩn đoán mắc ADHD với 159 trẻ đối chứng khỏe mạnh trong độ tuổi 4 đến 15 ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, trẻ uống đồ ngọt ở mức độ vừa phải và mức độ cao có tỷ lệ mắc ADHD cao gấp 1,36 lần và 3,69 lần so với nhóm trẻ không uống đồ ngọt ^[3].

Dù vậy, mối liên hệ này không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả. Nghiên cứu thuần tập năm 2019 theo dõi trẻ từ khi sinh ra ghi nhận mối liên hệ giữa tiêu thụ đường sucrose và ADHD chỉ xuất hiện trong phân tích cắt ngang lúc 6 tuổi ở bé trai, chứ không kéo dài theo thời gian ^[8]. Các nhà khoa học giải thích rằng trẻ mắc chứng ADHD thường bị rối loạn chức năng ở hệ thống tưởng thưởng thần kinh ^[8]. Do đó, hành vi ăn uống vô độ, ăn nhiều hơn 5 bữa một ngày và liên tục đòi uống nước ngọt có thể là hệ quả sinh học của chính hội chứng ADHD, chứ không phải đường là nguyên nhân tạo ra căn bệnh này ^[8].

Mặt khác, đồ uống có đường trong đời sống thường đi kèm với caffeine và phẩm màu nhân tạo [5, 6]. Khoảng 75% trẻ nhỏ trong một nghiên cứu đánh giá tiêu thụ caffeine có sử dụng chất này, và lượng caffeine nạp vào tỷ lệ nghịch với số giờ ngủ trung bình ^[5]. Thiếu ngủ và kích thích tim mạch từ caffeine mới chính là thủ phạm khiến trẻ bồn chồn, cáu gắt và mất tập trung vào ban ngày ^[5].

Giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các bậc phụ huynh cần phân biệt rõ ràng giữa hai khái niệm: bằng chứng can thiệp lâm sàng và nghiên cứu quan sát dịch tễ. Các nghiên cứu quan sát dịch tễ học chỉ ra mối tương quan giữa nước ngọt và hành vi, nhưng không thể kiểm soát triệt để các yếu tố nhiễu như chế độ ăn của người mẹ thời kỳ mang thai, môi trường giáo dục, điều kiện kinh tế hay các chất phụ gia đi kèm [6, 7].

Hơn nữa, một số thí nghiệm trên động vật năm 2021 cho thấy việc cho chuột tiêu thụ lượng đường rất cao trong thời gian dài bắt đầu từ tuổi dậy thì làm suy giảm tế bào thần kinh vùng hải mã và gây tăng động kéo dài khi trưởng thành ^[4]. Dù vậy, dữ liệu từ mô hình gặm nhấm với lượng tiêu thụ vượt ngưỡng sinh lý không thể suy diễn nguyên vẹn lên hành vi thường nhật của một đứa trẻ ^[4]. Chế độ ăn kiêng cắt bỏ hoàn toàn đường không được xem là phác đồ điều trị y khoa phù hợp cho trẻ có vấn đề về hành vi, mà các bác sĩ khuyến cáo cần tiếp cận can thiệp đa chuyên khoa ^[1].

Ai nên thận trọng với lượng đường tiêu thụ?

Mặc dù đường trắng không phải tác nhân sinh ra bệnh tăng động, việc kiểm soát tiêu thụ đường vẫn là nguyên tắc dinh dưỡng bắt buộc đối với nhiều nhóm đối tượng ^[4]:

• Trẻ có nguy cơ hoặc đang thừa cân, béo phì: Đồ uống ngọt cung cấp năng lượng rỗng, trung bình chiếm từ 3% đến 10% tổng năng lượng tiêu thụ hằng ngày của một người và là yếu tố hàng đầu thúc đẩy tích mỡ [1, 5].
• Trẻ thường xuyên mất ngủ hoặc rối loạn giấc ngủ: Trẻ tiêu thụ nhiều đồ uống ngọt thường có thời lượng ngủ ngắn hơn mức khuyến cáo từ 9 đến 11 giờ mỗi đêm, đặc biệt nếu thức uống đó chứa thêm caffeine ^[5].
• Trẻ mắc chứng ADHD đã được chẩn đoán: Những trẻ này vốn có xu hướng ăn uống thất thường và dễ bị cuốn vào vòng lặp ăn uống vô độ các món ngọt ^[8]. Cắt giảm đồ ngọt công nghiệp giúp trẻ duy trì đường huyết ổn định, tránh các cơn hạ đường huyết phản ứng gây bứt rứt ^[3].

Trường hợp trẻ có các biểu hiện rối loạn chú ý nghiêm trọng, phụ huynh cần đưa con đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý nhi để được can thiệp đúng phác đồ, không tự ý ép trẻ ăn kiêng hà khắc ^[1].

Áp dụng chế độ dinh dưỡng hợp lý cho trẻ

Để xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh và ngăn chặn các nguy cơ sức khỏe lâu dài từ đường tinh luyện, gia đình có thể áp dụng các bước sau:

• Kiểm soát ngưỡng dung nạp: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo lượng đường tự do nên giữ dưới 25 g mỗi người mỗi ngày, trong khi thực tế tiêu thụ tại hơn 60 quốc gia đang vượt quá 100 g/ngày ^[4]. Cha mẹ cần đọc kỹ nhãn thực phẩm để kiểm soát lượng đường bổ sung.
• Hạn chế tuyệt đối nước ngọt công nghiệp: Nước ngọt có ga, nước tăng lực và trà đóng chai chiếm tới 80% sự gia tăng tiêu thụ đường toàn cầu ^[3]. Hãy thay thế các loại nước này bằng nước lọc hoặc sữa tươi không đường ^[5].
• Cảnh giác với chất kích thích ẩn: Tuyệt đối không cho trẻ nhỏ sử dụng các loại nước tăng lực, nước ngọt chứa caffeine hay các sản phẩm chứa nhiều phẩm màu nhân tạo [3, 5, 6].
• Điều chỉnh thái độ của người lớn: Khi trẻ có biểu hiện quá khích sau các bữa tiệc ngọt, cha mẹ nên bình tĩnh quan sát không gian xung quanh thay vì đổ lỗi cho chiếc kẹo [3, 4]. Việc la mắng hay kiểm soát con quá mức do định kiến tâm lý chỉ khiến trẻ thêm căng thẳng và kích động hơn ^[6].

Tóm lại, đường trắng không phải là ngòi nổ tạo nên hội chứng tăng động ở trẻ nhỏ như nhiều lời đồn đại ^[1]. Dù vậy, hạn chế đường và loại bỏ nước ngọt công nghiệp vẫn là mục tiêu cốt lõi nhằm bảo vệ thể chất, giấc ngủ và sự phát triển trí não toàn diện của con trẻ [5, 8].