Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một cốc nước ấm pha mật ong nhằm thanh lọc cơ thể và hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, không ít người vẫn lo ngại rằng vị ngọt đậm cùng tính axit nhẹ tự nhiên của mật ong khi đi vào dạ dày rỗng có thể gây cồn cào, tăng tiết dịch vị và làm tổn thương niêm mạc.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy uống nước mật ong pha loãng không gây hại cho niêm mạc dạ dày khỏe mạnh. Ngược lại, mật ong tự nhiên còn chứa nhiều hợp chất sinh học có đặc tính bảo vệ mô hạt, kháng khuẩn và hỗ trợ làm dịu các tổn thương đường tiêu hóa nếu được sử dụng đúng cách.
Mật ong tác động thế nào lên niêm mạc dạ dày?
Khi dạ dày đang rỗng sau một đêm dài, lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc là rào cản duy nhất ngăn axit dịch vị tự bào mòn các mô tế bào. Nhiều người lầm tưởng mật ong có tính nóng hoặc chứa đường sẽ làm tăng độ axit, nhưng các nghiên cứu tiền lâm sàng lại chỉ ra tác dụng bảo vệ tế bào đáng ngạc nhiên của nguyên liệu này.
Cụ thể, các nghiên cứu đã chứng minh mật ong có khả năng ngăn ngừa tổn thương niêm mạc dạ dày do hóa chất gây ra trên động vật gặm nhấm [1]. Tác dụng bảo vệ này không chỉ đến từ các chất chống oxy hóa mà còn bắt nguồn từ chính hỗn hợp đường tự nhiên. Một nhóm các nhà khoa học đã phát hiện rằng hỗn hợp gồm các phân tử đường đơn như glucose, fructose cùng đường đôi như sucrose và maltose có trong mật ong tạo ra tác dụng bảo vệ niêm mạc tương đương với chính mật ong tự nhiên [1].
Bên cạnh đó, mật ong còn được ghi nhận là cải thiện hình thái cấu trúc ruột, hỗ trợ làm lành vết thương phẫu thuật nối ruột và bảo vệ chống lại tình trạng dính ổ bụng ở chuột [1]. Điều này cho thấy mật ong có xu hướng kích thích quá trình phục hồi tế bào thay vì gây kích ứng như nhiều người lo lắng.
Khả năng bảo vệ niêm mạc trước tác nhân gây loét
Để làm rõ mức độ bảo vệ của mật ong đối với cấu trúc dạ dày, một nghiên cứu thực nghiệm kéo dài 22 tuần trên 20 chuột cống đực Wistar đã được thực hiện [2]. Động vật thí nghiệm được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm đối chứng chỉ ăn uống bình thường và nhóm thử nghiệm được bổ sung mật ong vào nước uống hàng ngày với tỷ lệ 1 ml mật ong cho mỗi 10 ml nước [2].
Sau 22 tuần nuôi dưỡng, các nhà nghiên cứu gây loét dạ dày cấp tính bằng cách đưa 1,5 ml dung dịch cồn - axit (chứa axit clohydric 0,1N và methanol 70%) trực tiếp vào dạ dày chuột trong vòng một giờ [2]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng mật ong có điểm số vết loét trung bình chỉ ở mức 1,6 ± 0,11, thấp hơn rất nhiều so với mức 14,5 ± 0,70 ở nhóm đối chứng [2].
Không chỉ làm giảm kích thước và độ sâu của vết loét, việc uống mật ong đều đặn còn hạn chế tình trạng xuất huyết, với các điểm chảy máu rất thưa thớt so với tổn thương đa ổ chảy máu nặng nề ở nhóm đối chứng [2]. Kết quả này chứng minh rằng việc tiếp nạp mật ong pha loãng đều đặn giúp củng cố hàng rào tế bào niêm mạc, tăng sức chống chịu của dạ dày trước các chất có tính ăn mòn mạnh.
Khả năng ức chế vi khuẩn Helicobacter pylori trong ống nghiệm
Vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày tá tràng và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày. Mật ong từ lâu đã được chú ý nhờ hoạt tính kháng khuẩn tự nhiên, và nhiều nghiên cứu đã kiểm tra tác động của nó trực tiếp lên các chủng H. pylori phân lập từ người bệnh.
Một nghiên cứu năm 2007 đã đánh giá tiềm năng kháng khuẩn của 4 loại mật ong gồm Manuka, Capillano, Eco và Mountain ở các nồng độ 10%, 20%, 50% và 75% thể tích trên các chủng H. pylori lấy từ mẫu sinh thiết dạ dày [3]. Kết quả chỉ ra cả 4 loại mật ong đều thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, trong đó mật ong Mountain ở nồng độ 75% đạt tỷ lệ ức chế mạnh nhất là 82,22%, tiếp theo là Capillano và Manuka với 75,56%, và Eco đạt 73,36% [3]. Hoạt tính kháng khuẩn của các loại mật ong này ở các nồng độ thử nghiệm được ghi nhận là tương đương với kháng sinh clarithromycin [3].
Trước đó, một nghiên cứu năm 1994 cũng ghi nhận toàn bộ 5 chủng vi khuẩn H. pylori phân lập từ vết loét dạ dày đều nhạy cảm với dung dịch mật ong Manuka 20% [4]. Khi thử nghiệm nồng độ ức chế tối thiểu, sự hiện diện của mật ong Manuka ở nồng độ 5% thể tích đã ngăn chặn hoàn toàn sự phát triển nhìn thấy được của cả 7 chủng vi khuẩn trong suốt 72 giờ nuôi cấy [4].
Gần đây hơn, một nghiên cứu công bố năm 2021 tại Hy Lạp đã khảo sát 50 mẫu mật ong kinh giới dại (Oregano honey) trên 14 chủng H. pylori lâm sàng (6 chủng từ vết loét và 8 chủng từ viêm dạ dày) [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện mật ong kinh giới dại nguyên chất cùng dịch chiết diethyl ether có khả năng ức chế đáng kể men urease do vi khuẩn tiết ra – loại enzyme thiết yếu giúp H. pylori trung hòa axit để tồn tại trong dạ dày [5].
Nghiên cứu lâm sàng trên người: Hiệu quả thực tế ra sao?
Mặc dù các thí nghiệm ống nghiệm cho kết quả rất khả quan, việc kiểm chứng trên cơ thể người là bước bắt buộc để khẳng định giá trị thực tế của mật ong. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2016 đã đánh giá hiệu quả của bài thuốc phối hợp hạt thì là đen (Nigella sativa) và mật ong, còn gọi là Dosin, trong việc hỗ trợ điều trị nhiễm khuẩn H. pylori [6].
Nghiên cứu được tiến hành trên 19 bệnh nhân có kết quả xét nghiệm hơi thở UBT dương tính với H. pylori, không có tiền sử loét dạ dày, ung thư dạ dày hay xuất huyết tiêu hóa [6]. Các bệnh nhân được hướng dẫn sử dụng một thìa cà phê hỗn hợp Dosin (tương đương 6 g bột hạt thì là đen và 12 g mật ong mỗi ngày), chia làm ba lần uống sau bữa ăn liên tục trong hai tuần [6].
Kết quả sau 4 tuần ngưng can thiệp cho thấy, ở 14 bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu, có 57,1% (8/14 người) đạt kết quả xét nghiệm UBT âm tính, đồng nghĩa với việc vi khuẩn đã được loại trừ [6]. Điểm số triệu chứng khó tiêu tổng thể cũng giảm rõ rệt từ mức trung vị 5,5 xuống còn 1 (p = 0,005) [6]. Hầu hết bệnh nhân dung nạp tốt bài thuốc này, chỉ có một trường hợp bị loại do tiêu chảy nhẹ và không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào được ghi nhận [6].
Ranh giới giữa bằng chứng khoa học và thói quen mỗi sáng
Từ các nghiên cứu trên, độc giả cần hiểu rõ ranh giới giữa tác dụng dược lý trong điều kiện kiểm soát và một cốc nước mật ong uống tại nhà. Trong phòng thí nghiệm, vi khuẩn H. pylori bị ức chế khi tiếp xúc trực tiếp với nồng độ mật ong đậm đặc từ 5% đến 75% trong nhiều giờ liên tục [3], [4], [5]. Trong khi đó, một cốc nước ấm vào buổi sáng thường chỉ chứa một đến hai thìa nhỏ mật ong pha loãng trong 150-200 ml nước, sau đó sẽ nhanh chóng di chuyển xuống ruột non.
Vì vậy, nước mật ong buổi sáng không thể hoạt động như một loại thuốc kháng sinh diệt trừ H. pylori độc lập [6]. Nghiên cứu lâm sàng thành công ở người cũng đòi hỏi sự kết hợp giữa mật ong với hạt thì là đen và dùng sau bữa ăn [6]. Lợi ích thực tế lớn nhất của cốc nước ấm mật ong lúc đói là cung cấp năng lượng nhẹ dạng đường đơn dễ hấp thu, hỗ trợ kích thích nhu động ruột nhẹ nhàng và làm dịu cảm giác khô rát đường tiêu hóa sau giấc ngủ [1].
Mật ong nguyên chất cũng đã được chứng minh là thúc đẩy khả năng hồi phục vết thương và tăng cường sức khỏe niêm mạc ở động vật [1], [2]. Do đó, người khỏe mạnh uống nước mật ong pha loãng hoàn toàn không phải đối mặt với nguy cơ viêm loét dạ dày. Hiện tượng cồn cào nếu có thường do pha quá đặc, uống nước quá nóng hoặc cơ thể nhạy cảm với đường fructose.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng mật ong
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là coi mật ong như "thần dược" có thể chữa lành mọi vết loét và thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị của bác sĩ. Mặc dù các loại mật ong như mật ong Oregano hay Manuka có khả năng ức chế vi khuẩn trong đĩa thạch [3], [4], [5], việc tự ý bỏ thuốc kháng sinh để uống mật ong có thể dẫn đến nguy cơ kháng thuốc và làm ổ loét tiến triển nặng hơn.
Một hiểu lầm khác là cho rằng mật ong có tính axit nên uống vào lúc đói sẽ làm "cháy" hoặc bào mòn dạ dày. Thực tế, độ axit tự nhiên của mật ong rất thấp so với axit dịch vị (HCl) vốn có sẵn trong dạ dày người. Các thử nghiệm trên động vật cho thấy mật ong thậm chí còn bảo vệ niêm mạc trước cả hỗn hợp cồn và axit mạnh [2].
Ngược lại, quan niệm "uống càng nhiều càng tốt" cũng rất sai lầm. Tiêu thụ một lượng lớn mật ong đậm đặc vào buổi sáng có thể làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, kéo nước vào ruột và kích thích co bóp quá mức. Điều này dễ dẫn đến đầy hơi, ợ chua hoặc thậm chí tiêu chảy ở những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm [6].
Ai nên thận trọng khi uống nước mật ong buổi sáng?
Mặc dù là thực phẩm lành tính, nước mật ong buổi sáng không phải lựa chọn lý tưởng cho tất cả mọi người. Dưới đây là những nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý hoặc nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng thói quen này:
Thứ nhất là người mắc bệnh đái tháo đường. Mặc dù một số nghiên cứu trên động vật cho thấy mật ong có tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa glucose và làm chậm làm rỗng dạ dày [1], mật ong vẫn chứa hàm lượng lớn glucose và fructose [1]. Uống nước mật ong lúc bụng rỗng có thể làm đường huyết tăng nhanh đột ngột.
Thứ hai là người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc chứng kém hấp thu fructose. Lượng đường fructose tự nhiên dồi dào trong mật ong [1] khi vào đường tiêu hóa chưa được lót dạ có thể bị vi khuẩn đại tràng lên men nhanh, gây chướng bụng, sôi bụng và tiêu chảy [6].
Thứ ba là những người đang trong đợt viêm loét dạ dày cấp tính hoặc trào ngược dạ dày thực quản nặng. Vị ngọt đậm của mật ong có thể kích thích dạ dày co bóp và tăng tiết axit phản ứng ở một số cơ địa nhạy cảm, gây cảm giác nóng rát vùng thượng vị. Ngoài ra, tuyệt đối không dùng mật ong cho trẻ em dưới 1 tuổi do nguy cơ ngộ độc nha bào vi khuẩn Clostridium botulinum.
Cách pha và uống mật ong đúng cách mỗi sáng
Để tận dụng tối đa lợi ích của mật ong mà không gây áp lực cho dạ dày, việc pha chế đúng kỹ thuật đóng vai trò quyết định. Người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc đơn giản nhưng quan trọng sau:
Nhiệt độ nước pha: Chỉ nên dùng nước ấm khoảng 35 đến 45 độ C. Tuyệt đối không dùng nước sôi vì nhiệt độ cao sẽ phá hủy các enzyme quý và làm biến đổi một số hoạt chất sinh học tự nhiên trong mật ong.
Liều lượng hợp lý: Mỗi buổi sáng, chỉ cần sử dụng từ 1 đến 2 thìa cà phê mật ong nguyên chất (khoảng 10 - 15 g) pha cùng 150 - 200 ml nước ấm. Tránh pha quá ngọt vì dung dịch quá đậm đặc dễ gây cảm giác ngấy và cồn cào ruột.
Thời điểm uống: Thời điểm tốt nhất là ngay sau khi thức dậy hoặc trước bữa ăn sáng khoảng 20 - 30 phút. Uống từng ngụm nhỏ để nước ấm làm ấm đường tiêu hóa và đánh thức nhu động ruột một cách êm dịu. Nếu cảm thấy cồn cào khi uống lúc bụng rỗng hoàn toàn, bạn có thể uống một cốc nước lọc ấm trước, hoặc chuyển thời điểm uống mật ong sang sau bữa ăn như cách áp dụng trong nghiên cứu lâm sàng [6].
Thói quen uống nước ấm pha mật ong mỗi sáng không hề gây hại cho dạ dày của người khỏe mạnh, mà ngược lại còn hỗ trợ bảo vệ niêm mạc và cải thiện chức năng tiêu hóa nếu dùng đúng liều lượng. Tuy nhiên, mật ong chỉ đóng vai trò là một liệu pháp dinh dưỡng hỗ trợ, không thể thay thế cho chế độ ăn cân bằng hoặc thuốc điều trị bệnh lý đường tiêu hóa. Khi có các dấu hiệu đau dạ dày kéo dài, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.