Thói quen uống một ly nước ép trái cây vào buổi sáng ngay khi thức dậy để thanh lọc cơ thể đang được nhiều người áp dụng. Tuy nhiên, vị chua nhẹ tự nhiên của quả lựu khiến không ít người lo lắng việc uống nước ép này lúc bụng rỗng sẽ làm tăng axit dịch vị và gây bào mòn niêm mạc dạ dày.
Thực tế, các dữ liệu khoa học hiện có không cho thấy các hợp chất tự nhiên trong quả lựu làm hỏng niêm mạc dạ dày hay làm tăng tiết axit dịch vị [1]. Ngược lại, nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng chỉ ra rằng chiết xuất từ quả lựu và nước ép lựu còn chứa các hoạt chất có khả năng bảo vệ thành dạ dày trước các tác nhân gây viêm loét [1] [2]. Tuy vậy, việc chưa có các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người về tác dụng chống loét này đòi hỏi người có bệnh lý dạ dày vẫn cần lắng nghe phản ứng của cơ thể khi sử dụng [2].
Cơ chế bảo vệ niêm mạc và tác động lên dịch vị
Dạ dày con người vốn có chức năng lưu trữ thức ăn và bắt đầu quá trình tiêu hóa chất đạm cũng như chất béo [3]. Trong các bệnh lý như viêm dạ dày mạn tính hay loét dạ dày tá tràng, dịch vị thường xuất hiện những biến đổi bất thường về mặt lý hóa, kéo theo sự thay đổi về lượng axit và enzyme tiết ra [4]. Khi xét nghiệm dịch vị lấy lúc bụng đói dưới kính hiển vi, các nhà chuyên môn có thể phát hiện tình trạng xung huyết và suy giảm chức năng làm rỗng của dạ dày [4]. Do đó, mối bận tâm về việc đưa một loại đồ uống vào chiếc dạ dày đang trống rỗng là hoàn toàn có cơ sở sinh lý học.
Tuy nhiên, khi đi vào dạ dày, các hợp chất thực vật trong quả lựu lại thể hiện vai trò củng cố hàng rào bảo vệ tự nhiên thay vì tấn công niêm mạc. Hoạt chất đóng vai trò chủ đạo trong việc chống loét tại dạ dày của quả lựu là axit ellagic, bên cạnh sự đóng góp của các hợp chất thuộc nhóm ellagitannin khác [2]. Thay vì kích thích dạ dày tiết thêm axit, nhóm chất tannin từ lựu hoạt động bằng cách thúc đẩy thành dạ dày tăng tiết lớp chất nhầy kết dính (adherent mucus) và chất nhầy tự do (free mucus) [1]. Lớp chất nhầy này đóng vai trò như một tấm đệm sinh học, ngăn cách bề mặt niêm mạc với dịch vị ăn mòn.
Bên cạnh việc gia cố lớp nhầy, các hoạt chất trong lựu còn can thiệp vào quá trình chống oxy hóa ngay tại mô dạ dày. Các tannin trong lựu giúp ức chế sự hình thành các gốc tự do có nguồn gốc từ oxy, giảm sự hao hụt của các enzyme bảo vệ tự nhiên là glutathione peroxidase (GSH-PX) và superoxide dismutase (SOD) [1]. Đồng thời, chúng giúp duy trì nồng độ oxit nitric (NO) ở mức bình thường và ngăn chặn sự gia tăng của malondialdehyde (MDA) – một chỉ dấu của tình trạng tổn thương màng tế bào [1]. Đặc biệt, nghiên cứu ghi nhận tannin từ lựu không làm ảnh hưởng đến sự gia tăng thể tích dịch vị, độ axit tự do, tổng độ axit hay tổng lượng axit tiết ra cũng như hoạt tính của enzyme pepsin [1].
Quá trình lưu chuyển của nước ép trong dạ dày lúc đói cũng diễn ra khá đặc thù. Đối với các đồ uống chứa carbohydrate như nước trái cây, tốc độ làm rỗng dạ dày chủ yếu được quyết định bởi thể tích, hàm lượng calo và độ thẩm thấu của chất lỏng đưa vào [3]. Tốc độ này cũng khác nhau tùy thuộc vào loại đường: dung dịch chứa đường fructose có tốc độ rời khỏi dạ dày nhanh hơn so với dung dịch chứa đường glucose hoặc galactose có cùng mức năng lượng [3]. Ngoài ra, nước ép trái cây còn chứa các chất xơ hòa tan giúp điều chỉnh thêm quá trình làm rỗng dạ dày [3]. Một phần axit ellagic cũng được ghi nhận là có thể hấp thu ngay từ dạ dày trước khi xuống ruột non [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động của lựu lên dạ dày?
Để đánh giá chính xác tác động của quả lựu lên hệ tiêu hóa, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều mô hình nghiên cứu từ phòng thí nghiệm, thử nghiệm trên động vật cho đến quan sát dược động học trên người.
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã trực tiếp khảo sát tác dụng chống loét của tannin chiết xuất từ quả lựu trên các mô hình chuột bị gây tổn thương dạ dày thực nghiệm [1]. Các nhà nghiên cứu đã thiết lập ba mô hình gây loét dạ dày khác nhau bao gồm: thắt môn vị, bơm cồn tuyệt đối (ethanol) vào dạ dày và gây căng thẳng bằng cách ngâm nước [1]. Chuột thí nghiệm được cho dùng tannin từ lựu ở các mức liều lượng 50, 150 và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể [1]. Kết quả đo lường cho thấy tannin từ lựu ở cả ba mức liều đều ức chế đáng kể sự hình thành vết loét do ngâm nước gây căng thẳng và do thắt môn vị, đồng thời làm giảm rõ rệt tổn thương niêm mạc dạ dày do cồn tuyệt đối gây ra theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng (liều càng cao tác dụng càng rõ) [1]. Ở mô hình gây hại bằng cồn tuyệt đối, hoạt chất này ngăn chặn sự tăng vọt của MDA và chặn đứng đà sụt giảm của NO cùng hai enzyme SOD và GSH-PX tại niêm mạc dạ dày [1]. Ở mô hình thắt môn vị, dù làm tăng tiết chất nhầy bảo vệ một cách đáng kể, tannin từ lựu không làm thay đổi thể tích dịch vị, độ axit tự do, tổng độ axit hay hoạt tính pepsin [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ thực hiện trên mô hình động vật bị gây loét cấp tính bằng tác nhân nhân tạo [1].
Một báo cáo tổng quan công bố năm 2013 đã hệ thống hóa toàn bộ bằng chứng về hoạt tính kháng viêm của quả lựu (Punica granatum L.) trong đường tiêu hóa [2]. Bài tổng quan chia làm ba phần, xem xét sự biến đổi của hoạt chất trong đường tiêu hóa, tác dụng kháng viêm tại dạ dày và tác dụng kháng viêm tại ruột [2]. Kết quả tổng hợp các nghiên cứu trên cơ thể sống (in vivo) sử dụng toàn bộ quả lựu, nước ép lựu, vỏ lựu và hoa lựu đều chứng minh tác dụng chống loét trên nhiều mô hình động vật khác nhau [2]. Các chế phẩm từ vỏ, hoa, hạt và nước ép lựu cũng thể hiện hoạt tính kháng viêm đáng kể tại đường ruột [2]. Tuy nhiên, nhóm tác giả nêu rõ một giới hạn rất quan trọng: tính đến thời điểm công bố, không tìm thấy bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào trên người đánh giá hiệu quả này, do đó cần có các thử nghiệm lâm sàng trong tương lai để làm rõ lợi ích thực sự trên hệ tiêu hóa con người [2].
Về khả năng hấp thu và chuyển hóa khi uống trực tiếp, một bài tổng quan công bố năm 2019 đã dẫn lại nghiên cứu thực hiện trên những tình nguyện viên khỏe mạnh uống 1 lít nước ép lựu mỗi ngày trong vòng 5 ngày [5]. Kết quả phân tích cho thấy hai hoạt chất gốc có mặt trong nước ép là punicalagin và axit ellagic không được tìm thấy trong huyết tương hay nước tiểu của người uống [5]. Thay vào đó, một ngày sau khi uống nước ép lựu, các nhà khoa học phát hiện ba chất chuyển hóa có nguồn gốc từ ellagitannin do hệ vi sinh vật đường ruột tạo ra ở cả trong máu và nước tiểu, với sự khác biệt rất lớn giữa từng cá nhân [5]. Cùng trong tài liệu năm 2019 này, một thí nghiệm mô phỏng điều kiện tiêu hóa cho thấy có tới 80% tổng hàm lượng axit ellagic được giải phóng từ từ khỏi phụ phẩm lựu lên men trong течение 2 giờ ủ ở môi trường pH hơi kiềm mô phỏng ruột non [5]. Một dữ liệu khác trong bài cũng chỉ ra rằng khi dùng chiết xuất lá lựu đường uống, axit ellagic có độ hấp thu kém và bị đào thải nhanh, nhưng một phần của chất này đã được hấp thu ngay tại dạ dày [5]. Ngoài ra, một thử nghiệm cho chuột dùng dầu hạt lựu bơm vào dạ dày trong 40 ngày ở nồng độ 1%, 2% và 4% cho thấy axit punicic từ dầu hạt lựu được chuyển hóa và tích hợp dưới dạng axit linoleic liên hợp tại các mô khác nhau của chuột [5]. Giới hạn được chỉ ra là sự biến thiên giữa các cá thể rất lớn và cần thêm nghiên cứu để xác định rõ dược động học của lựu [5].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 1996 về sinh lý dạ dày đối với nước ép trái cây đã ghi nhận việc ứng dụng các phương pháp không xâm lấn, sử dụng điện cực ngoài da để đo hoạt động điện cơ của sự co bóp dạ dày ở trẻ em khỏe mạnh khi uống các loại nước ép khác nhau [3]. Kết quả cho thấy mô hình điện cơ của dạ dày (chỉ dấu của tốc độ làm rỗng dạ dày) có mối tương quan với sự hấp thu carbohydrate (được đo bằng lượng khí hydro bài tiết qua hơi thở) [3]. Việc dạ dày làm rỗng nhanh có liên hệ với việc sản sinh nhiều khí hydro trong hơi thở hơn, cho thấy tình trạng kém hấp thu đường từ nước ép trái cây có thể bắt nguồn một phần từ chính tác động của chúng lên nhu động dạ dày [3].
Lợi ích rộng khắp và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Không chỉ dừng lại ở tiềm năng bảo vệ niêm mạc dạ dày, cây lựu (từ hạt, lá, vỏ đến dịch quả) còn chứa nhiều hợp chất hóa học thực vật mang lại giá trị lâm sàng trên nhiều cơ quan khác [5]. Từ những năm 1990, chiết xuất và nước ép lựu đã được quảng bá rộng rãi tại Mỹ và châu Âu như một loại thực phẩm hỗ trợ sức khỏe [2]. Trong y học cổ truyền của nhiều nền văn hóa châu Á cũng như tại Ấn Độ, Tunisia và Guatemala, vỏ lựu khô sắc lấy nước còn được dùng cả đường uống và ngoài da để xử lý nhiều chứng bệnh [2].
Các ghi nhận khoa học cho thấy thành phần hóa học thực vật phong phú trong hạt, lá và quả lựu mang lại lợi ích trong hỗ trợ điều trị bệnh tiểu đường [5]. Chiết xuất quả lựu thể hiện tác dụng bảo vệ chống lại tình trạng suy thận cấp, trong khi hạt lựu được báo cáo là giúp điều hòa bài tiết nước tiểu và kiểm soát cảm giác nóng rát khi đi tiểu [5]. Hoạt chất punicalagin phân lập từ vỏ lựu có đặc tính kháng virus herpes, và chiết xuất polyphenol từ lựu giúp ức chế virus cúm [5]. Đặc biệt, việc uống nước ép lựu hàng ngày còn mang lại giá trị lâm sàng trong việc làm giảm xơ vữa động mạch và hạ huyết áp [5].
Tuy nhiên, ranh giới giữa tiềm năng sinh học và ứng dụng điều trị bệnh lý dạ dày cần được nhìn nhận khách quan. Dù các thử nghiệm trên động vật cho kết quả chống viêm và chống loét dạ dày rất khả quan nhờ axit ellagic và tannin, giới y học vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên bệnh nhân viêm loét dạ dày [1] [2]. Hơn nữa, quá trình chuyển hóa các chất trong nước ép lựu phụ thuộc nhiều vào hệ vi sinh vật của từng người, dẫn đến hiệu quả sinh học thực tế có sự chênh lệch lớn giữa người này với người khác [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống nước ép lựu
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng vị chua của nước ép lựu sẽ làm tăng lượng axit clohydric (HCl) trong dạ dày lúc đói. Thực chất, dữ liệu thực nghiệm đã chứng minh các hợp chất tannin trong lựu hoàn toàn không làm tăng độ axit tự do, không làm tăng tổng lượng axit tiết ra và cũng không kích thích hoạt tính của enzyme tiêu hóa pepsin [1].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống càng nhiều nước ép lựu lúc bụng rỗng thì dạ dày càng nhanh hấp thu hết dưỡng chất để chữa lành vết loét. Thực tế, hai hoạt chất chính trong nước ép là punicalagin và axit ellagic rất khó hấp thu nguyên vẹn vào máu mà cần thời gian để vi khuẩn đường ruột chuyển hóa sau một ngày [5]. Thêm vào đó, nếu uống một lượng lớn nước ép trái cây khi bụng hoàn toàn trống rỗng, tốc độ làm rỗng dạ dày diễn ra quá nhanh có thể dẫn đến hiện tượng kém hấp thu carbohydrate tại ruột, gây sinh khí hydro và làm bụng căng tức, khó chịu [3].
Ai nên thận trọng khi uống nước ép lựu lúc bụng đói?
Mặc dù nước ép lựu không gây bào mòn niêm mạc trên thực nghiệm, một số nhóm đối tượng vẫn cần cẩn trọng khi sử dụng vào thời điểm bụng rỗng:
- Người đang có tổn thương niêm mạc dạ dày cấp tính: Ở người bị viêm dạ dày mạn tính hoặc loét dạ dày tá tràng, dịch vị vốn đã có những biến đổi bất thường về lý hóa và dạ dày lúc đói thường có tình trạng xung huyết, suy giảm chức năng co bóp đẩy thức ăn [4]. Việc đưa một lượng dung dịch có độ thẩm thấu và lượng đường nhất định vào ngay lúc niêm mạc đang xung huyết có thể gây kích ứng cơ học hoặc cảm giác cồn cào.
- Người hay bị đầy hơi, rối loạn tiêu hóa khi uống nước trái cây: Như nghiên cứu trên trẻ em đã chỉ ra, tốc độ thoát thức ăn khỏi dạ dày nhanh của một số loại đường trong nước ép có thể gây kém hấp thu carbohydrate và sinh nhiều khí trong đường ruột [3]. Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc hội chứng ruột kích thích dễ gặp tình trạng sôi bụng nếu uống lúc đói.
- Người đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc: Do nước ép lựu có tác dụng làm hạ huyết áp và hỗ trợ kiểm soát đường huyết, những người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp, tiểu đường hoặc có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng đều đặn hàng ngày để tránh tương tác bất lợi [5].
Cách áp dụng thực tế để tốt cho hệ tiêu hóa
Để tận dụng tối đa nguồn chất chống oxy hóa và khả năng tăng tiết chất nhầy bảo vệ dạ dày từ quả lựu mà không gây áp lực lên hệ tiêu hóa, độc giả có thể áp dụng các nguyên tắc sau:
- Lựa chọn thời điểm uống linh hoạt: Nếu có hệ tiêu hóa hoàn toàn khỏe mạnh, bạn có thể uống nước ép lựu vào buổi sáng. Tuy nhiên, vì thức ăn giàu chất đạm, chất béo và carbohydrate phức tạp sẽ làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày [3], những người có dạ dày nhạy cảm nên uống nước ép lựu sau bữa ăn sáng hoặc ăn kèm một chút thức ăn nhẹ. Sự hiện diện của thức ăn giúp điều hòa tốc độ di chuyển của dịch quả xuống ruột, hạn chế tình trạng kém hấp thu đường gây đầy hơi [3].
- Sử dụng lượng vừa phải: Dù trong nghiên cứu các tình nguyện viên khỏe mạnh có thể uống tới 1 lít nước ép lựu mỗi ngày trong 5 ngày [5], trong sinh hoạt hàng ngày bạn chỉ nên bắt đầu với một lượng nhỏ vừa đủ để cơ thể làm quen. Việc uống từng ngụm nhỏ cũng giúp tránh làm thay đổi đột ngột thể tích và độ thẩm thấu trong dạ dày [3].
- Ưu tiên ăn cả quả hoặc ép nguyên chất không thêm đường: Các hoạt chất quý giá như tannin, axit ellagic và chất xơ hòa tan phân bố tự nhiên trong dịch quả và phần thịt hạt [1] [3] [2]. Việc thêm đường tinh luyện (sucrose, glucose) vào nước ép sẽ làm thay đổi hàm lượng calo, độ thẩm thấu và tác động đến cơ chế phản hồi ức chế tại tá tràng, làm xáo trộn nhịp độ làm rỗng tự nhiên của dạ dày [3].
Tóm lại, uống nước ép lựu lúc bụng đói không làm tăng tiết axit dịch vị và cũng không phá hủy lớp màng nhầy bảo vệ dạ dày như nhiều người vẫn lo ngại [1]. Trái lại, các hợp chất tannin và axit ellagic trong lựu còn cho thấy tiềm năng kháng viêm, chống oxy hóa và kích thích tiết chất nhầy che chở niêm mạc trên các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng [1] [2]. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn và tránh hiện tượng đầy hơi do kém hấp thu đường, người có tiền sử viêm loét dạ dày vẫn nên dùng nước ép lựu với lượng vừa phải sau bữa ăn nhẹ và hỏi ý kiến bác sĩ điều trị khi có các triệu chứng tiêu hóa bất thường.