Đau nhức xương khớp mỗi khi trở trời là nỗi ám ảnh của nhiều người lớn tuổi và bệnh nhân viêm khớp mạn tính. Nhiều người truyền tai nhau mẹo pha bột quế hoặc nước sắc quế chi với mật ong uống mỗi sáng để giảm sưng đau tự nhiên. Liệu thức uống ấm nóng này có thực sự đẩy lùi được phản ứng viêm tại khớp?

Thực tế, các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy quế chi và hoạt chất chính trong quế là cinnamaldehyde có khả năng ức chế phản ứng viêm, giảm sưng đau khớp trên các mô hình thực nghiệm và bước đầu ghi nhận lợi ích ở người [1], [2], [3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu này chỉ đánh giá riêng lẻ chiết xuất từ quế hoặc hoạt chất cinnamaldehyde, chưa có dữ liệu kiểm chứng sự kết hợp giữa quế chi và mật ong trên bệnh viêm khớp. Vì vậy, thức uống này chỉ đóng vai trò hỗ trợ làm dịu triệu chứng, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Bài thuốc dân gian và góc nhìn từ y học hiện đại

Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tự miễn mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng viêm đối xứng ở màng hoạt dịch khớp [4]. Ở giai đoạn đầu, người bệnh thường thấy khớp nóng, sưng đau và giảm chức năng vận động [4]. Khi bệnh tiến triển sang giai đoạn muộn, khớp dễ bị cứng, biến dạng, dẫn đến hủy hoại sụn khớp, tổn thương xương và nguy cơ tàn phế [4].

Tại Trung Quốc và các nước Đông Nam Á, quế từ lâu đã được sử dụng như một vị thuốc thảo dược để điều trị chứng viêm khớp dạng thấp [1]. Trong y học cổ truyền, quế chi (cành quế nhỏ) thường xuất hiện trong các bài thuốc làm ấm kinh lạc, giảm đau. Ngày nay, giới khoa học đã đi sâu phân tích thành phần hóa học của dược liệu này để giải mã cơ chế tác động ở cấp độ phân tử [1], [3].

Các phân tích thực vật học đã xác định được 63 hợp chất từ tinh dầu dễ bay hơi và dịch chiết của quế chi [3]. Trong đó, các chất có liên quan mật thiết đến hoạt tính chống viêm khớp dạng thấp bao gồm cinnamaldehyde, axit caffeic, benzyl cinnamate, cinnamyl acetate, 4-methoxy-cinnamaldehyde và quercetin [3]. Nhiều hợp chất trong quế chi cùng lúc tác động lên nhiều đích sinh học, tạo ra hiệu ứng hiệp đồng giúp kiểm soát phản ứng viêm tại khớp [3].

Cơ chế dập tắt "ngọn lửa" viêm khớp của hoạt chất trong quế

Cinnamaldehyde là thành phần thiết yếu tạo nên hương vị và dược tính của vỏ quế cũng như cành quế [1], [5], [3]. Hoạt chất này hoạt động như một chất chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ thông qua nhiều con đường tín hiệu tế bào khác nhau [6], [2].

Thứ nhất, cinnamaldehyde chặn đứng sự sản sinh các chất gây viêm (cytokine tiền viêm). Ở người bệnh viêm khớp, các phân tử gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 tăng cao, kích hoạt sưng tấy, tạo màng máu bất thường và phá hủy sụn [4], [5], [3]. Cinnamaldehyde trực tiếp làm giảm biểu hiện của các chất này, đồng thời ức chế enzyme COX-2 và prostaglandin E2 (PGE2) – những thủ phạm trực tiếp gây cảm giác đau và nóng đỏ tại ổ khớp [4], [2], [3].

Thứ hai, hoạt chất từ quế kiểm soát sự tăng sinh bất thường của tế bào màng hoạt dịch. Trong khớp bị viêm, các nguyên bào sợi màng hoạt dịch (RA-FLSs) tăng sinh và xâm lấn mạnh như khối u, ăn mòn sụn khớp [5], [3]. Cinnamaldehyde giúp khóa đường truyền tín hiệu PI3K/AKT và chuỗi tín hiệu MAPK/JNK, từ đó ngăn chặn các tế bào này nhân lên, hạn chế di căn sang mô lành và thúc đẩy chúng tự hủy theo chương trình [5], [2], [3].

Thứ ba, quế chi bảo vệ mô khớp khỏi căng thẳng oxy hóa. Quá trình viêm sản sinh ra nhiều gốc tự do (ROS) và nitric oxide (NO) làm tổn thương protein, lipid và DNA của tế bào khớp [7]. Cinnamaldehyde giúp dọn dẹp các gốc tự do này và kích hoạt hệ thống enzyme chống oxy hóa tự nhiên của cơ thể như superoxide dismutase, catalase và glutathione peroxidase [7], [3]. Ngoài ra, các hợp chất khác trong quế chi như axit caffeic cũng giúp giảm phù nề và ngăn chặn sự xâm nhập của tế bào viêm vào mô khớp, trong khi quercetin giúp bảo vệ cấu trúc khớp và hạn chế sản xuất cytokine gây viêm [3].

Các nghiên cứu trên tế bào và động vật nói gì?

Hàng loạt thử nghiệm tiền lâm sàng trong những năm gần đây đã cung cấp bằng chứng chi tiết về cách tinh chất quế bảo vệ khớp.

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã thử nghiệm trực tiếp cinnamaldehyde và eugenol trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) lấy từ các bệnh nhân viêm khớp dạng thấp [6]. Sau 24 giờ nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, hai hợp chất này làm giảm đáng kể nồng độ các chất gây viêm TNF-alpha và IL-6 so với mẫu không điều trị [6]. Phân tích quang phổ và mô phỏng phân tử cho thấy cinnamaldehyde gắn kết trực tiếp vào các vị trí trọng yếu của TNF-alpha và IL-6, đồng thời bảo vệ cấu trúc phân tử sinh học của tế bào máu khỏi quá trình oxy hóa [6].

Cũng trong năm 2019, một thử nghiệm khác trên mô hình chuột bị viêm khớp do tiêm collagen loại II đã đánh giá hiệu quả đường uống của cinnamaldehyde và eugenol [7]. Chuột được uống hoạt chất với liều 10 và 20 mg/kg mỗi ngày trong 15 ngày (từ ngày thứ 21 đến ngày 35 sau khi gây viêm), so sánh với nhóm chứng dương dùng thuốc kháng viêm dexamethasone [7]. Kết quả chụp X-quang, kính hiển vi điện tử quét và giải phẫu mô học đều xác nhận cinnamaldehyde giúp giảm tổn thương khớp, giảm gốc tự do, giảm TNF-alpha và IL-6, đồng thời cải thiện chất chống oxy hóa trong dịch đồng nhất mô khớp và huyết tương [7].

Năm 2020, ba nghiên cứu độc lập tiếp tục làm rõ cơ chế bảo vệ sụn xương của cinnamaldehyde trên chuột. Nghiên cứu thứ nhất thực hiện trên đại thực bào hoạt hóa trong ống nghiệm và chuột bị viêm khớp bổ trợ cho thấy cinnamaldehyde giảm viêm màng hoạt dịch nhờ ngăn chặn tích tụ succinate trong tế bào chất, ức chế thụ thể GPR91 và yếu tố HIF-1alpha, từ đó làm chậm quá trình lắp ráp phức hợp viêm NLRP3 và giảm tiết IL-1beta [1]. Nghiên cứu thứ hai trên chuột viêm khớp do collagen loại II kết hợp nuôi cấy tế bào màng hoạt dịch khẳng định cinnamaldehyde ngăn chặn sự di cư và xâm lấn của tế bào viêm qua việc ức chế đường truyền PI3K/AKT [5].

Nghiên cứu thứ ba trong năm 2020 thực hiện trên chuột cái Wistar bị gây viêm khớp bằng tá dược CFA (tiêm 0,4 ml dưới da vào các ngày 1, 4 và 7) [8]. Từ ngày thứ 13, chuột được điều trị mỗi ngày trong suốt 3 tuần bằng cinnamaldehyde, so sánh với thuốc chuẩn methotrexate và prednisolone [8]. Kết quả cho thấy cinnamaldehyde làm giảm yếu tố dạng thấp (RF) trong máu, giảm TNF-alpha và IL-6, đồng thời tăng chất chống viêm IL-10 [8]. Đặc biệt, hai chỉ số sinh học báo hiệu sự phá hủy sụn và tiêu xương là MMP-3 và RANKL đều giảm rõ rệt nhờ hoạt chất này ức chế đường truyền tín hiệu IL-6/JAK2/STAT3 tại mô khớp [8].

Đến năm 2022, một nghiên cứu trên chuột nhắt bị gây viêm khớp mạn tính bằng cách tiêm 3 liều 0,1 ml CFA trong 2 ngày đầu đã so sánh trực tiếp trans-cinnamaldehyde (TCA - một dẫn xuất tự nhiên từ tinh dầu quế) với thuốc đặc trị methotrexate [4]. Từ ngày thứ 10 đến ngày 35, chuột được tiêm phúc mạc TCA liều 100 mg/kg hoặc methotrexate liều 0,75 mg/kg (3 lần/tuần) [4]. Nhóm dùng TCA giảm hẳn độ sưng bàn chân, giảm điểm số viêm khớp, giảm yếu tố dạng thấp và ức chế chuỗi tín hiệu viêm TNF-alpha/IL-1beta/IL-6/IL-23/IL-17 thông qua điều hòa NF-kappaB với mức độ hiệu quả gần tương đương thuốc methotrexate [4].

Bằng chứng thực tế trên người và những giới hạn cần biết

Dù kết quả trên ống nghiệm và động vật rất khả quan, số lượng nghiên cứu đánh giá tác dụng kháng viêm của quế trên cơ thể người hiện vẫn còn hạn chế và kết quả chưa hoàn toàn đồng nhất [2].

Theo một tổng quan khoa học công bố năm 2023, một thử nghiệm lâm sàng đã cho những phụ nữ mắc bệnh viêm khớp dạng thấp bổ sung 1,5 g bột quế (Cinnamomum burmannii) mỗi ngày trong thời gian 8 tuần [2]. Kết quả ghi nhận người bệnh giảm điểm đau trên thang đo thị giác, giảm số lượng khớp bị sưng và đau khi ấn, đồng thời giảm nồng độ các chỉ số viêm trong máu là CRP và TNF [2]. Tương tự, việc dùng 1,8 g quế mỗi ngày trong 2 tháng ở những bệnh nhân đau nửa đầu cũng giúp giảm nồng độ IL-6 và nitric oxide trong huyết thanh, từ đó giảm tần suất, mức độ nặng và thời gian kéo dài của các cơn đau [2].

Tuy nhiên, không phải thử nghiệm nào trên người cũng cho kết quả tích cực [2]. Một nghiên cứu khác sử dụng liều cao hơn là 3 g quế mỗi ngày trong 8 tuần trên các bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 lại không tìm thấy tác dụng có lợi nào đối với yếu tố gây viêm NF-kappaB, sirtuin 1 (SIRT1) hay các chỉ số viêm toàn thân khác như IL-6 và CRP siêu nhạy (hs-CRP) [2]. Các nhà khoa học nhận định sự khác biệt này có thể bắt nguồn từ nhiều yếu tố như nguồn gốc loài quế khác nhau, độ tinh khiết của chế phẩm và phương pháp thiết kế thí nghiệm [2].

Hơn nữa, phần lớn các dữ liệu mạnh mẽ nhất về khả năng chống hủy khớp hiện nay đều đến từ việc dùng hoạt chất cinnamaldehyde tinh khiết liều xác định (uống hoặc tiêm) trên chuột thí nghiệm [4], [8], [7]. Lượng hoạt chất này khác xa với lượng tinh dầu tan ra khi pha một cốc trà quế chi tại nhà.

Hiểu lầm thường gặp về thức uống quế chi mật ong

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng việc kết hợp mật ong với quế chi sẽ tạo ra "thần dược" trị dứt điểm bệnh khớp. Trong các tài liệu nghiên cứu về cơ chế chống viêm khớp của quế chi và cinnamaldehyde được trích dẫn, không có dữ liệu nào khảo sát tác dụng của mật ong hay sự kết hợp giữa hai nguyên liệu này. Mật ong trong đời sống chủ yếu đóng vai trò tạo vị ngọt dễ uống, làm dịu cổ họng và giảm bớt vị cay nồng của quế.

Hiểu lầm thứ hai là tự ý ngưng thuốc điều trị của bác sĩ để chuyển sang uống nước quế. Viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn tiến triển gây hủy hoại sụn và xương không hồi phục nếu không được kiểm soát chặt chẽ [4], [8]. Ngay cả trong các nghiên cứu chuyên sâu, giới khoa học cũng chỉ đề xuất cinnamaldehyde như một liệu pháp hỗ trợ (adjunct) hoặc một ứng viên tiềm năng để phát triển thuốc trong tương lai, hoàn toàn không khuyến cáo dùng bột quế thô thay thế thuốc đặc trị [8], [6].

Ai nên thận trọng khi dùng quế chi?

Dù là nguyên liệu tự nhiên thường dùng làm gia vị trong đồ uống và bánh ngọt, việc bổ sung quế chi thường xuyên vẫn cần sự thận trọng ở một số nhóm đối tượng [1].

Trước hết là những người đang mắc bệnh đái tháo đường và đang dùng thuốc hạ đường huyết. Các hợp chất polymer procyanidin loại A và cinnamaldehyde trong quế có khả năng bắt chước hoạt động của insulin và cải thiện chuyển hóa đường [2]. Do đó, dùng nhiều quế cùng lúc với thuốc điều trị đái tháo đường có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Ngoài ra, nếu pha quế cùng mật ong, lượng đường tự nhiên trong mật ong lại có thể làm tăng đường huyết ở nhóm bệnh nhân này.

Người có bệnh lý gan, thận mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc người đang sử dụng các thuốc điều trị viêm khớp (như methotrexate, prednisolone, dexamethasone, celecoxib) cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng quế liều lượng lớn [4], [8], [7], [3]. Như nghiên cứu đã chỉ ra, các nguồn quế khác nhau có độ tinh khiết và hàm lượng chất khác nhau, việc lạm dụng liều cao (như mức 3 g/ngày) chưa chắc mang lại thêm lợi ích kháng viêm mà còn có thể gây kích ứng tiêu hóa [2].

Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống

Để tận dụng lợi ích kháng viêm của quế chi một cách an toàn, người bệnh nên xem đây là một thức uống hỗ trợ bên cạnh chế độ dinh dưỡng và phác đồ y tế.

Về liều lượng, có thể tham khảo mức dùng an toàn và có hiệu quả trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp trong nghiên cứu lâm sàng là khoảng 1,5 g bột quế mỗi ngày (tương đương khoảng hơn nửa thìa cà phê nhỏ), duy trì trong đợt khoảng 8 tuần [2]. Nếu dùng quế chi dạng cành khô, chỉ nên hãm một lượng nhỏ với nước ấm để lấy hương thơm và tinh chất nhẹ.

Về cách chế biến, do cinnamaldehyde là một thành phần nằm trong tinh dầu dễ bay hơi của quế, bạn không nên đun sôi sùng sục trên lửa lớn quá lâu vì nhiệt độ cao sẽ làm thất thoát hoạt chất [1], [3]. Cách tốt nhất là hãm bột quế hoặc lát quế chi mỏng trong nước ấm khoảng 70-80 độ C trong bình đậy kín nắp từ 10-15 phút. Sau khi nước nguội bớt, có thể pha thêm một chút mật ong vừa đủ tạo vị ngọt nhẹ và uống sau bữa ăn sáng để tránh cồn cào dạ dày.

Song song với việc dùng thức uống ấm này, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh: uống đủ nước, ăn nhiều rau xanh, cá béo, giữ ấm các khớp khi thời tiết lạnh và tập luyện nhẹ nhàng để duy trì độ linh hoạt của màng hoạt dịch.

Tóm lại, quế chi và hoạt chất cinnamaldehyde thực sự có cơ sở khoa học trong việc ức chế các chất gây viêm, giảm sưng đau và bảo vệ sụn khớp [8], [7], [3]. Tuy nhiên, pha quế chi với mật ong chỉ là biện pháp hỗ trợ cải thiện triệu chứng nhẹ nhàng tại nhà, không có tác dụng chữa khỏi bệnh khớp mạn tính. Người bệnh tuyệt đối cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa và tham vấn ý kiến y tế trước khi bổ sung bất kỳ thảo dược nào dài ngày.