Người huyết áp thấp có nên uống trà tâm sen mỗi ngày?

Mất ngủ khiến nhiều người tìm đến trà tâm sen như giải pháp tự nhiên lành tính. Tuy nhiên, không ít người có cơ địa huyết áp thấp lại gặp tình trạng hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi sau vài ngày uống loại trà này liên tục. Thắc mắc phổ biến đặt ra là liệu người huyết áp thấp có nên duy trì thói quen uống trà tâm sen mỗi ngày hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là không nên. Tâm sen (phôi xanh của hạt sen hồng Nelumbo nucifera Gaertn) vừa được xem là thực phẩm vừa là vị thuốc cổ truyền ^[1]. Tuy nhiên, bộ phận này chứa các hoạt chất sinh học có khả năng làm giãn mạch và hạ huyết áp ^[1], ^[2]. Việc uống trà tâm sen mỗi ngày có thể khiến người vốn có huyết áp thấp bị tụt huyết áp sâu hơn, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn chức năng co bóp cơ tim nếu dùng liều cao kéo dài ^[1].

Hoạt chất trong tâm sen tác động lên mạch máu và tim thế nào?

Để hiểu vì sao trà tâm sen ảnh hưởng trực tiếp đến chỉ số huyết áp, cần nhìn vào thành phần hóa học bên trong lõi xanh của hạt sen. Hai hoạt chất chính được phân lập từ tâm sen là liensinine và neferine, thuộc nhóm alkaloid isoquinoline ^[1]. Trong đó, liensinine còn được phân loại cụ thể là một alkaloid nhóm bisbenzylisoquinoline có nguồn gốc tự nhiên ^[3].

Hai hợp chất liensinine và neferine có cấu trúc hóa học tương đồng và sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý ^[1]. Chúng thể hiện tác dụng tương tự thuốc chống trầm cảm, chống loạn nhịp tim và đặc biệt là làm giãn cơ trơn mạch máu ^[1]. Cơ trơn mạch máu là lớp cơ bao quanh thành mạch; khi lớp cơ này giãn ra, lòng mạch mở rộng, sức cản dòng máu giảm xuống và dẫn đến giảm huyết áp. Chính vì cơ chế này, liensinine đã được chứng minh là chất có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt ^[2].

Bên cạnh tác động lên thành mạch, các alkaloid trong tâm sen còn ảnh hưởng trực tiếp đến tế bào cơ tim. Nghiên cứu cho thấy cả liensinine và neferine đều có thể gây phá vỡ cân bằng nội môi canxi trong tế bào cơ tim ^[1]. Canxi đóng vai trò cốt lõi trong việc điều khiển nhịp co bóp của quả tim. Khi sự cân bằng canxi bị xáo trộn, lực co bóp của tế bào cơ tim bị ức chế, dẫn đến nguy cơ suy giảm chức năng tim mạch nếu nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể vượt ngưỡng an toàn ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hai mặt lợi và hại của tâm sen?

Các dữ liệu khoa học hiện đại cho thấy hoạt chất từ tâm sen không đơn thuần là chất an thần nhẹ như dân gian vẫn nghĩ, mà có tác động dược lý mạnh mẽ lên hệ tim mạch và tế bào.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá tính an toàn và độc tính trên tim của hai hoạt chất liensinine và neferine chiết xuất từ tâm sen ^[1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng hệ thống phân tích tế bào theo thời gian thực (RTCA Cardio) để theo dõi trực tiếp lực co bóp của tế bào cơ tim trong ống nghiệm (in vitro) ^[1]. Đối tượng thử nghiệm bao gồm tế bào cơ tim của chuột sơ sinh và tế bào cơ tim người được biệt hóa từ tế bào gốc vạn năng cảm ứng (hiPS-CMs) ^[1]. Kết quả cho thấy cả liensinine và neferine đều gây ức chế lực co bóp cơ tim và làm rối loạn cân bằng canxi nội bào ở cả hai dòng tế bào chuột và người ^[1]. Giữa hai chất, neferine thể hiện tác dụng ức chế trên tế bào cơ tim chuột sơ sinh mạnh hơn so với liensinine ^[1]. Đáng chú ý, mức độ ức chế này phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc, đồng thời tế bào có khả năng phục hồi theo thời gian và liều dùng ^[1]. Đây là công trình đầu tiên chứng minh tác dụng phụ tiềm tàng trên tim của liensinine và neferine, dù giới hạn của nghiên cứu là mới thực hiện trên mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm chứ chưa thử nghiệm lâm sàng trên người ^[1].

Ở chiều ngược lại, hoạt chất từ tâm sen cũng thể hiện mặt tích cực trong các bối cảnh bệnh lý cụ thể. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã khảo sát vai trò bảo vệ tim của liensinine đối với tổn thương thiếu máu cục bộ sau nhồi máu cơ tim ^[3]. Các nhà khoa học đã xây dựng mô hình nhồi máu cơ tim trên chuột (in vivo) kết hợp thí nghiệm tế bào (in vitro) để đánh giá hiệu quả của hoạt chất này ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng việc sử dụng liensinine giúp bảo vệ mạnh mẽ mô tim sau nhồi máu bằng cách giảm phạm vi tổn thương thiếu máu cục bộ và cải thiện chức năng tim ^[3]. Cơ chế được xác định là do liensinine ức chế mạnh con đường tín hiệu Wnt/beta-catenin đang bị kích hoạt bất thường, từ đó ngăn chặn tổn thương oxy hóa và tổn thương DNA đối với tế bào cơ tim ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là dữ liệu mới dừng ở mô hình động vật và tế bào ^[3].

Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố năm 2019 khi tìm hiểu tác dụng của liensinine trên tế bào ung thư túi mật người và mô hình khối u ghép trên động vật cũng ghi nhận tiền đề quan trọng: liensinine là chất đã được chứng minh có tác dụng hạ huyết áp ^[2]. Trong nghiên cứu năm 2019 này, liensinine ức chế sự phát triển của tế bào ung thư túi mật theo liều lượng và thời gian thông qua việc điều hòa các protein chu kỳ tế bào và ức chế con đường tín hiệu ZFX-PI3K/AKT ^[2]. Dù mục tiêu chính hướng tới ung thư, công trình này một lần nữa củng cố bằng chứng về đặc tính hạ áp vốn có của alkaloid trong tâm sen ^[2].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Nhìn vào bức tranh toàn cảnh từ các nghiên cứu, có thể thấy liensinine trong tâm sen mang lại những lợi ích sinh học rõ ràng. Hoạt chất này có đặc tính chống oxy hóa và có lợi cho hệ tim mạch trong điều kiện tổn thương thiếu máu cục bộ ^[3]. Khả năng làm giãn cơ trơn mạch máu và hạ huyết áp của tâm sen ^[1], ^[2] có thể hữu ích cho những người có trạng thái căng thẳng thần kinh đi kèm huyết áp cao.

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng hiện tại là phần lớn dữ liệu về cơ chế phân tử, cả lợi ích bảo vệ cơ tim lẫn độc tính gây suy giảm co bóp tim, đều được thực hiện trên mô hình tế bào (in vitro) hoặc mô hình chuột (in vivo) ^[1], ^[3]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người huyết áp thấp để xác định chính xác uống bao nhiêu gram trà tâm sen mỗi ngày thì bắt đầu gây tụt huyết áp nguy hiểm. Dù vậy, việc các nghiên cứu tiền lâm sàng đã chỉ ra tác dụng giãn mạch, hạ áp và ức chế co bóp cơ tim phụ thuộc liều ^[1], ^[2] là cơ sở khoa học đủ vững chắc để cảnh báo rủi ro cho người có nền huyết áp thấp.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà tâm sen

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống thay nước lọc hằng ngày càng tốt". Thực tế, tâm sen là dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh ^[1]. Việc các nhà khoa học phải đưa liensinine và neferine vào quy trình sàng lọc độc tính tim tiền lâm sàng nhằm phòng ngừa nguy cơ suy tim sung huyết hoặc bệnh cơ tim giãn không hồi phục do thuốc ^[1] cho thấy không thể xem nhẹ độc tính của chúng khi dùng quá liều.

Hiểu lầm thứ hai là hễ mất ngủ thì dùng tâm sen sẽ khỏe. Mất ngủ có nhiều nguyên nhân, trong đó thiếu máu não do huyết áp thấp cũng gây khó ngủ, ngủ chập chờn. Nếu người huyết áp thấp uống trà tâm sen để trị mất ngủ, tác dụng giãn mạch và hạ áp của liensinine ^[1], ^[2] sẽ làm máu lên não càng kém hơn, dẫn đến mệt mỏi, choáng váng vào sáng hôm sau.

Hiểu lầm thứ ba là pha càng đặc càng nhanh có tác dụng. Nghiên cứu năm 2016 đã chứng minh tác dụng ức chế co bóp cơ tim và rối loạn canxi tế bào của liensinine và neferine phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng và thời gian ^[1]. Uống trà tâm sen quá đặc hoặc uống liên tục thời gian dài sẽ làm tăng tích lũy alkaloid, đẩy cao nguy cơ gặp tác dụng phụ trên tim mạch ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng trà tâm sen?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh dùng hằng ngày là người có huyết áp thấp hoặc hay bị tụt huyết áp tư thế. Do tâm sen chứa alkaloid làm giãn cơ trơn mạch máu và hạ huyết áp ^[1], ^[2], việc sử dụng thường xuyên dễ gây ra các cơn tụt huyết áp cấp tính với biểu hiện xây xẩm, lạnh tay chân, tim đập bất thường.

Nhóm thứ hai là người đang có các bệnh lý nền về suy giảm chức năng co bóp cơ tim hoặc rối loạn dẫn truyền tim. Vì liensinine và neferine có khả năng làm gián đoạn cân bằng nội môi canxi và ức chế sự co bóp của tế bào cơ tim người trong thử nghiệm ^[1], người có bệnh tim mạch cần hết sức dè dặt.

Nhóm thứ ba là người đang sử dụng các thuốc điều trị bệnh lý tim mạch hoặc thuốc hạ huyết áp theo đơn. Việc kết hợp tự phát trà tâm sen với thuốc tây có thể gây hiệp đồng tác dụng hạ áp quá mức hoặc tương tác bất lợi lên nhịp tim. Những đối tượng này bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng tâm sen dưới bất kỳ hình thức nào.

Áp dụng thực tế thế nào để an toàn cho sức khỏe?

Đối với người có huyết áp thấp, giải pháp an toàn nhất là không dùng trà tâm sen mỗi ngày để làm thức uống giải khát hay an thần. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm từ cây sen hồng để bồi bổ, người huyết áp thấp nên ưu tiên phần hạt sen trắng (đã tách bỏ tâm xanh) để nấu chè, hầm canh, giúp cung cấp dinh dưỡng mà không đưa lượng lớn alkaloid hạ áp vào cơ thể.

Đối với người có huyết áp bình thường hoặc huyết áp cao nhẹ muốn dùng trà tâm sen hỗ trợ giấc ngủ, nguyên tắc cốt lõi là dùng ngắt quãng và kiểm soát nồng độ. Do tác dụng phụ trên tế bào cơ tim của liensinine và neferine có tính chất phụ thuộc liều lượng và thời gian, nhưng có khả năng phục hồi khi ngưng tác động ^[1], người dùng chỉ nên pha loãng và uống trong đợt ngắn, sau đó nghỉ để cơ thể đào thải hoạt chất.

Về thời điểm, nên uống trà tâm sen sau bữa ăn tối khoảng 1 đến 2 giờ, tránh uống lúc bụng đói vì dễ gây cồn cào và làm tụt huyết áp nhanh hơn. Khi chế biến, dân gian thường sao vàng tâm sen trước khi hãm trà và có thể kết hợp cùng các nguyên liệu tính ấm như táo đỏ, kỷ tử hoặc vài lát gừng để cân bằng bớt tính hàn và giảm tác động hạ áp đột ngột. Trong quá trình sử dụng, nếu thấy cơ thể mệt mỏi, hồi hộp hoặc choáng váng, cần ngưng uống ngay lập tức.

Tóm lại, trà tâm sen mang lại nhiều giá trị sinh học nhờ hoạt chất liensinine và neferine, nhưng đồng thời cũng có tác dụng giãn mạch, hạ huyết áp và ảnh hưởng đến lực co bóp cơ tim ^[1], ^[2]. Người huyết áp thấp không nên uống loại trà này mỗi ngày để tránh nguy cơ tụt huyết áp quá mức. Để cải thiện giấc ngủ an toàn, người bệnh nên duy trì lối sống vận động hợp lý, dinh dưỡng cân bằng và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có các triệu chứng rối loạn huyết áp hoặc bệnh lý nền.