Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một tách trà gừng ấm nóng để làm ấm cơ thể, kích thích tỉnh táo và hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, không ít người lo ngại rằng vị cay nồng đặc trưng của gừng khi đi vào dạ dày rỗng lúc sáng sớm có thể làm mòn niêm mạc, tăng tiết axit hoặc gây viêm loét.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay là uống trà gừng lúc bụng đói không gây hại hay bào mòn niêm mạc dạ dày như nhiều người lầm tưởng, thậm chí các hoạt chất trong gừng còn có tác dụng bảo vệ tế bào biểu mô tiêu hóa. Dẫu vậy, đặc tính thúc đẩy co bóp cơ trơn dạ dày của gừng có thể tạo cảm giác cồn cào nhẹ ở những người có cơ địa nhạy cảm.
Cơ chế tác động của hoạt chất trong gừng lên dạ dày
Thành phần cay tạo nên giá trị sinh học của củ gừng tươi chủ yếu là các hợp chất phenolic, nổi bật nhất là gingerol (đặc biệt là 6-gingerol) và shogaol hình thành khi được gia nhiệt. Khi đi vào đường tiêu hóa, các hoạt chất này tương tác trực tiếp với thụ thể tại bề mặt niêm mạc và các tế bào cơ trơn thành dạ dày. Trái với định kiến rằng chất cay nóng sẽ kích thích dạ dày tiết nhiều axit hơn, nghiên cứu chỉ ra rằng bột gừng không làm thay đổi nồng độ axit toàn phần hay lượng dịch vị dạ dày [1].
Không chỉ giữ ổn định môi trường axit, các hợp chất trong gừng còn thúc đẩy quá trình tưới máu và tăng cường sửa chữa mô. Hoạt chất chiết xuất từ gừng giúp kích thích biểu hiện của các yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu và yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi tại niêm mạc, từ đó hỗ trợ quá trình phục hồi các tổn thương vi mô [2]. Đồng thời, gừng làm giảm đáng kể hoạt tính của enzym iNOS và hạn chế các chất trung gian gây viêm, bảo vệ cấu trúc thành dạ dày khỏi hiện tượng thoái hóa tế bào [1].
Bằng chứng lâm sàng trên người khi dạ dày rỗng
Để hiểu rõ gừng tác động ra sao khi bụng rỗng, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên những người tình nguyện nhịn đói qua đêm. Một nghiên cứu công bố năm 2008 được thực hiện trên 24 tình nguyện viên khỏe mạnh theo phương pháp mù đôi ngẫu nhiên [3]. Các đối tượng sau khi nhịn ăn 8 giờ được uống 3 viên nang chứa tổng cộng 1.200 mg bột gừng hoặc giả dược, sau đó 1 giờ được dùng súp dinh dưỡng thấp [3]. Kết quả đo bằng siêu âm cho thấy gừng giúp đẩy nhanh tốc độ làm rỗng dạ dày rõ rệt, rút ngắn thời gian bán thải từ 26,7 phút ở nhóm giả dược xuống còn 13,1 phút, đồng thời gia tăng tần số co bóp vùng hang vị mà không gây ra triệu chứng khó chịu nào ở đường tiêu hóa [3].
Tác động tương tự cũng được ghi nhận trên những người có bệnh lý đường tiêu hóa chức năng. Một nghiên cứu công bố năm 2011 tiến hành trên 11 bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng, áp dụng thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược sau 8 giờ nhịn đói [4]. Bệnh nhân được cho dùng 1,2 g bột gừng trước khi ăn súp 1 giờ [4]. Kết quả cho thấy gừng rút ngắn thời gian làm rỗng dạ dày trung bình từ 16,1 phút xuống còn 12,3 phút, có xu hướng tăng co bóp hang vị nhưng không làm thay đổi nồng độ các hormone đường ruột hay gây bùng phát triệu chứng tiêu hóa [4].
Ngoài ra, gừng còn chứng minh khả năng duy trì nhịp sinh học bình thường của nhu động dạ dày trong các trạng thái rối loạn. Một nghiên cứu công bố năm 2003 trên 22 người khỏe mạnh thực hiện ghi điện dạ dày khi nhịn đói dưới điều kiện gây tăng đường huyết cấp [5]. Nhóm dùng giả dược bị sụt giảm tỷ lệ sóng dạ dày bình thường (2-4 chu kỳ/phút) từ 94,4% xuống 66,0% và tăng tỷ lệ loạn nhịp nhanh từ 2,0% lên 29,3% [5]. Khi sử dụng 1 g củ gừng, các bất thường này được cải thiện đáng kể với tỷ lệ sóng bình thường duy trì ở mức 77,3% và loạn nhịp nhanh chỉ còn 15,6% [5].
Khả năng bảo vệ niêm mạc và chống viêm loét của gừng
Trái ngược với nỗi sợ gừng gây viêm loét, các thực nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh chiết xuất gừng sở hữu khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày mạnh mẽ trước các tác nhân xâm hại nặng nề. Một nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống đực Sprague-Dawley bị gây loét dạ dày bằng axit axetic 60% cho thấy việc dùng chiết xuất gừng với liều 1,5 đến 5 g/kg mỗi ngày liên tục trong 3 ngày đã làm giảm diện tích vết loét dạ dày theo mức độ phụ thuộc vào liều [2]. Tác dụng này gắn liền với việc giảm hoạt tính của xanthine oxidase, myeloperoxidase và hạ nồng độ chất chỉ thị peroxy hóa lipid MDA tại vùng niêm mạc bị tổn thương [2]. Chiết xuất gừng cũng ức chế các chemokine gây viêm như MIP-2, CINC-2alpha và giảm bớt cytokine TNF-alpha [2].
Khả năng chống loét của gừng tiếp tục được khẳng định trong nghiên cứu năm 2011 trên mô hình chuột bị gây tổn thương dạ dày do dùng aspirin liều cao (200 mg/kg) [1]. Bột gừng với liều 200 mg/kg đã làm giảm rõ rệt diện tích vết loét xuất huyết dạ dày do aspirin gây ra [1]. Đáng chú ý, cả hai hoạt chất đơn lẻ tách chiết từ gừng là 6-gingerol và 6-shogaol đều có khả năng ngăn ngừa hình thành vết loét, giảm hoạt tính iNOS tại niêm mạc và hạ thấp mức TNF-alpha cùng IL-1beta trong huyết tương [1].
Nghiên cứu công bố năm 2019 so sánh tác động của các dạng nước ép gừng khác nhau đối với tổn thương niêm mạc do cồn (ethanol) trên động vật [6]. Kết quả ghi nhận nước ép gừng tươi, nước ép gừng tươi đun sôi và nước ép gừng khô đun sôi đều ngăn ngừa tổn thương niêm mạc dạ dày theo cơ chế phụ thuộc liều [6]. Chỉ số loét dạ dày ở các nhóm sử dụng gừng thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng tổn thương (p < 0,01), hạn chế tình trạng xuất huyết, bong tróc biểu mô và giảm thâm nhiễm tế bào viêm, chứng minh nước ép gừng ức chế viêm và thúc đẩy quá trình tự sửa chữa của niêm mạc [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Từ các dữ liệu nghiên cứu, lợi ích rõ ràng nhất của việc dùng gừng khi bụng rỗng là hỗ trợ thúc đẩy nhu động đường tiêu hóa trên và tăng cường hệ thống chống oxy hóa tự nhiên của dạ dày. Nhờ khả năng rút ngắn thời gian làm rỗng dạ dày và tăng nhịp co bóp hang vị, một lượng nhỏ trà gừng ấm buổi sáng có thể giúp kích thích cảm giác đói tự nhiên và giảm tình trạng ứ trệ thức ăn từ bữa tối hôm trước [3]. Các hoạt chất chống viêm tự nhiên như 6-gingerol đóng vai trò như một lớp đệm sinh học, hỗ trợ niêm mạc chống lại các phản ứng stress oxy hóa [1].
Mặc dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng hiện hành. Phần lớn dữ liệu bảo vệ niêm mạc, chống loét dạ dày được tiến hành trên mô hình động vật với các liều chiết xuất chuẩn hóa tương đối cao [2], [1], [6]. Các thử nghiệm trên người tập trung chủ yếu vào khía cạnh cơ học như đo tốc độ tháo rỗng thức ăn, vận động hang vị và điện thế sóng chậm chứ chưa trực tiếp sinh thiết hay nội soi kiểm tra bề mặt niêm mạc người sau khi uống trà gừng nguyên chất lúc đói [3], [4]. Do đó, tác dụng bảo vệ tế bào không thể xem như một phương pháp thay thế thuốc điều trị loét dạ dày chuyên biệt.
Giải mã hiểu lầm: Cảm giác nóng rát có phải do dạ dày bị cào xước?
Nhiều người cảm thấy nóng bừng nhẹ ở vùng thượng vị hoặc có cảm giác cồn cào sau khi uống trà gừng đậm đặc lúc sáng sớm, từ đó suy đoán rằng dạ dày đang bị axit hay gừng "ăn mòn". Tuy nhiên, sinh lý học tiêu hóa chỉ ra rằng đây là phản xạ nhiệt và cảm giác thần kinh cục bộ do chất cay tương tác với đầu dây thần kinh cảm giác, hoàn toàn không phải tổn thương thực thể. Thực tế, gừng không làm tăng độ axit hay kích thích tiết dịch vị vượt mức bình thường [1].
Hiện tượng cồn cào phần lớn xuất phát từ việc gừng kích thích tần số co bóp của vùng hang vị dạ dày [3]. Khi dạ dày đang hoàn toàn trống rỗng, những đợt co bóp cơ trơn mạnh mẽ và dồn dập hơn sẽ tạo ra cảm giác xót ruột hoặc sôi bụng tạm thời. Thêm vào đó, việc gia tăng tốc độ tháo rỗng làm dịch dạ dày nhanh chóng di chuyển xuống tá tràng, tạo ra cảm giác thèm ăn hoặc cồn cào giả tạo mà nhiều người lầm tưởng là dấu hiệu viêm dạ dày.
Những ai nên thận trọng khi uống trà gừng lúc bụng rỗng?
Mặc dù trà gừng lành tính với đại đa số người khỏe mạnh, một số nhóm đối tượng nhất định cần thận trọng khi sử dụng lúc bụng rỗng. Người đang trong đợt viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển, có các vết trợt nông hoặc vết loét lớn đang đau dữ dội nên tránh uống nước gừng đặc khi đói. Tính kích thích cơ học và việc thúc đẩy co bóp hang vị có thể làm căng kéo bề mặt vết loét, gây đau quặn thượng vị cục bộ.
Người mắc hội chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD) mức độ nặng cũng cần lưu ý. Mặc dù gừng hỗ trợ làm rỗng dạ dày nhanh hơn, phản xạ nóng rát tức thì từ các hợp chất cay có thể kích thích niêm mạc thực quản dưới vốn đang bị viêm, làm bùng phát cảm giác ợ nóng khó chịu. Ngoài ra, những cá nhân có tiền sử xuất huyết tiêu hóa, người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh nền phức tạp nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi duy trì thói quen dùng gừng liều lượng đậm đặc hàng ngày.
Hướng dẫn sử dụng trà gừng buổi sáng đúng cách
Để tận dụng tối đa lợi ích tiêu hóa mà không gây kích ứng khó chịu, việc pha chế và kiểm soát liều lượng là yếu tố quyết định. Trong các thử nghiệm lâm sàng trên người, liều bột gừng khô khoảng 1 g đến 1,2 g mỗi ngày được dung nạp tốt và mang lại hiệu quả vận động dạ dày rõ rệt [5], [3], [4]. Khi sử dụng gừng tươi, liều lượng tương đương thường chỉ từ 2 đến 3 lát mỏng (khoảng 3-5 g) hãm trong 200-250 ml nước ấm.
Nên uống từng ngụm nhỏ và dùng nước ấm vừa phải, tránh uống quá nóng vì nhiệt độ cao kết hợp vị cay dễ kích ứng niêm mạc họng và thực quản. Nếu bạn có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ bị xót ruột, hãy pha loãng trà hơn hoặc kết hợp thêm nửa thìa cà phê mật ong để làm dịu vị cay. Một phương án tối ưu khác cho người bụng dạ yếu là uống trà gừng trong hoặc ngay sau bữa ăn sáng nhẹ, vừa giúp kích thích tiêu hóa thức ăn, vừa loại bỏ hoàn toàn cảm giác cồn cào khó chịu.
Trà gừng buổi sáng là thức uống tự nhiên an toàn và có lợi cho sức khỏe tiêu hóa nếu sử dụng đúng mực. Khoa học đã chứng minh các hoạt chất trong gừng không gây hại hay làm tăng axit niêm mạc, mà ngược lại còn hỗ trợ vận động dạ dày và chống viêm tế bào. Hãy lắng nghe cơ thể, điều chỉnh độ đậm đặc phù hợp và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn có bệnh lý tiêu hóa mạn tính để tận hưởng trọn vẹn giá trị từ thảo mộc này.