Đau nửa đầu ghé thăm đột ngột khiến người bệnh vật vã, giảm khả năng làm việc. Nhiều người có thói quen pha cốc trà gừng tươi nóng uống với hy vọng cắt cơn đau nhanh mà không cần dùng thuốc tây. Liệu mẹo dân gian quen thuộc này có thực sự hiệu quả dưới góc nhìn y học hiện đại?
Câu trả lời ngắn gọn là chiết xuất gừng thực sự có khả năng hỗ trợ giảm đau nửa đầu cấp tính khi kết hợp cùng thuốc điều trị chuẩn [1]. Tuy nhiên, việc chỉ uống trà gừng tươi đơn lẻ chưa có bằng chứng khẳng định cắt được cơn đau hoàn toàn, và gừng cũng không giúp phòng ngừa cơn đau tái phát nếu uống hàng ngày [2]. Hiệu quả giảm đau của gừng chủ yếu đến từ cơ chế chống viêm tự nhiên gần giống thuốc giảm đau thông thường [3].
Cơ chế chống viêm của gừng so với thuốc giảm đau
Đau nửa đầu là bệnh lý thần kinh phức tạp, đặc trưng bởi những đợt rối loạn chức năng sinh lý gây tàn phế tạm thời và tái đi tái lại nhiều thập kỷ [3]. Để cắt cơn đau cấp tính, y học thường dùng thuốc không kê đơn như paracetamol, aspirin phối hợp caffeine, thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), hoặc thuốc kê đơn nhóm triptan [3]. Các thuốc giảm đau chứa opioid hoặc butalbital thường bị bác sĩ hạn chế dùng vì dễ gây đau đầu do lạm dụng thuốc [3].
Trong tự nhiên, củ gừng (tên khoa học Zingiber officinale) chứa nhiều hợp chất có hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm mạnh [3]. Các dữ liệu trong ống nghiệm và trên động vật cho thấy gừng làm giảm cảm giác đau thông qua nhiều con đường sinh học cụ thể [3]. Đáng chú ý nhất là khả năng ức chế tổng hợp prostaglandin thông qua hai con đường enzyme COX và LOX [3].
Prostaglandin là chất trung gian hóa học kích hoạt phản ứng viêm và gửi tín hiệu đau về não. Thuốc kháng viêm NSAID hoạt động bằng cách chặn enzyme COX để ngăn tạo ra prostaglandin. Hợp chất trong gừng cũng khóa cả COX và LOX, đồng thời ức chế yếu tố phiên mã gây viêm nf-kB và tác động lên thụ thể nhận cảm đau vanilloid [3]. Nhờ cơ chế tương đồng này, chiết xuất gừng trở thành ứng viên tiềm năng giúp hiệp đồng tác dụng với thuốc giảm đau tây y [1].
Gừng giúp giảm đau nửa đầu cấp tính như thế nào?
Để kiểm chứng khả năng cắt cơn đau thực tế, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đã được công bố năm 2019 tại khoa cấp cứu của một bệnh viện đa khoa [1]. Nghiên cứu tuyển chọn 60 người trưởng thành mắc chứng đau nửa đầu từng đợt (tần suất từ 1 đến 6 cơn mỗi tháng), có hoặc không có tiền triệu (aura) [1]. Tất cả bệnh nhân đều nhập viện trong lúc đang lên cơn đau nửa đầu cấp tính [1].
Tại bệnh viện, toàn bộ 60 người bệnh đều được truyền tĩnh mạch 100 mg thuốc kháng viêm ketoprofen (một thuốc nhóm NSAID tiêu chuẩn) [1]. Song song đó, họ được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm uống thêm 400 mg chiết xuất gừng (chứa 5% hoạt chất chuẩn hóa), nhóm còn lại uống giả dược làm từ cellulose [1]. Người bệnh ghi nhật ký theo dõi mức độ đau, trạng thái chức năng, triệu chứng đi kèm và sự hài lòng trước khi uống thuốc, sau đó đánh giá lại ở các mốc 0,5 giờ, 1 giờ, 1,5 giờ và 2 giờ [1].
Kết quả cho thấy nhóm dùng kết hợp chiết xuất gừng có đáp ứng lâm sàng tốt hơn đáng kể so với nhóm chỉ dùng thuốc tây kèm giả dược ở các mốc 1 giờ (p = 0,04), 1,5 giờ (p = 0,01) và 2 giờ (p = 0,04) [1]. Việc bổ sung gừng giúp giảm mức độ đau và cải thiện khả năng vận động, sinh hoạt của bệnh nhân tại mọi thời điểm đánh giá [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận việc thêm chiết xuất gừng vào phác đồ thuốc kháng viêm không steroid sẽ góp phần nâng cao hiệu quả điều trị cơn đau nửa đầu cấp tính [1].
Dùng gừng hàng ngày có ngừa được cơn đau tái phát?
Khi thấy gừng hỗ trợ cắt cơn đau cấp tính tốt, nhiều người nảy ra ý định uống gừng mỗi ngày để ngăn bệnh quay lại [2]. Nhằm làm rõ hiệu quả dự phòng này, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược khác đã được thực hiện năm 2020 tại Phòng khám Đau đầu thuộc Đại học Liên bang Minas Gerais (Brazil) [2].
Nghiên cứu theo dõi 107 bệnh nhân từ 18 đến 60 tuổi mắc chứng đau nửa đầu từng đợt và đang không dùng bất kỳ thuốc dự phòng nào [2]. Sau một tháng quan sát ban đầu, bệnh nhân được chia ngẫu nhiên theo tỷ lệ 1:1 vào hai nhóm [2]. Nhóm can thiệp uống viên nang chứa 200 mg chiết xuất gừng khô (chứa 5% hoạt chất) với tần suất 3 lần mỗi ngày (tổng cộng 600 mg/ngày) liên tục trong 3 tháng; nhóm đối chứng uống giả dược cellulose tương tự [2]. Bệnh nhân tái khám hàng tháng, ghi nhật ký cơn đau và được đếm số vỏ thuốc để đánh giá độ tuân thủ [2].
Sau 3 tháng, kết quả lại khiến nhiều người bất ngờ: tỷ lệ bệnh nhân đáp ứng điều trị (tức giảm được từ 50% số cơn đau nửa đầu trở lên) không có sự khác biệt giữa nhóm dùng gừng và nhóm giả dược [2]. Cả hai nhóm đều giảm số ngày đau nặng, giảm thời gian kéo dài cơn đau và giảm lượng thuốc giảm đau phải dùng, nhưng sự chênh lệch giữa gừng và giả dược không có ý nghĩa thống kê [2]. Như vậy, chiết xuất gừng không mang lại lợi ích vượt trội hơn giả dược trong việc điều trị dự phòng đau nửa đầu [2].
Bằng chứng giảm đau tổng thể và những giới hạn cần biết
Ngoài đau nửa đầu, gừng từ lâu đã được y học cổ truyền dùng để trị nhiều chứng đau khác [4]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2011 đã rà soát các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người trưởng thành dùng gừng đường uống đơn độc để trị đau [4]. Tổng quan này thu thập được 7 bài báo (gồm 8 thử nghiệm với tổng số 481 người tham gia) [4].
Trong đó, 6 thử nghiệm (gồm 2 thử nghiệm về thoái hóa khớp, 1 về đau bụng kinh và 3 về đau cơ cấp tính thực nghiệm) ghi nhận việc uống gừng giúp làm giảm cảm giác đau chủ quan của người bệnh [4]. Tuy nhiên, chất lượng phương pháp luận của các nghiên cứu này rất không đồng đều, điểm đánh giá chất lượng Jadad dao động từ 2 đến 5 trên thang điểm 5 [4].
Một bài tổng quan tường thuật năm 2020 cũng chỉ ra rằng dù bằng chứng trong phòng thí nghiệm về khả năng kháng viêm, giảm đau của gừng rất rõ, số lượng nghiên cứu thực tế trên người vẫn còn ít ỏi [3]. Do thiếu các thử nghiệm quy mô lớn và thiết kế chặt chẽ, giới khoa học nhận định bằng chứng về hiệu quả trị đau đơn độc của gừng vẫn chưa hoàn toàn đầy đủ, mới chỉ dừng ở mức hỗ trợ bước đầu cho vai trò kháng viêm [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà gừng tươi trị đau đầu
Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là đánh đồng cốc trà gừng tươi tự pha ở nhà với viên chiết xuất gừng dùng trong bệnh viện. Trong các thử nghiệm lâm sàng về đau nửa đầu, bệnh nhân được uống viên nang chiết xuất gừng khô đã chuẩn hóa chính xác 5% hoạt chất với liều lượng 400 mg một lần (để cắt cơn) hoặc 600 mg một ngày (để dự phòng) [1][2]. Trong khi đó, vài lát gừng tươi đập dập pha nước sôi có hàm lượng hoạt chất dao động rất lớn tùy thuộc giống gừng, độ già của củ và nhiệt độ nước pha.
Hiểu lầm thứ hai là tự ý bỏ thuốc điều trị để chỉ uống nước gừng. Nghiên cứu cấp cứu năm 2019 chứng minh hiệu quả của gừng khi nó đóng vai trò là liệu pháp bổ trợ (add-on) đi kèm thuốc kháng viêm ketoprofen tiêm tĩnh mạch, chứ không phải dùng gừng thay thế hoàn toàn thuốc tây [1]. Đau nửa đầu có nhu cầu điều trị rất khác nhau ở từng người và từng cơn đau [3]. Việc cố chịu đau và chỉ uống trà gừng có thể làm lỡ "thời gian vàng" kiểm soát cơn đau cấp.
Hiểu lầm thứ ba là uống gừng quanh năm suốt tháng để "trị tận gốc" đau nửa đầu. Như nghiên cứu năm 2020 trên 107 người đã chỉ ra, uống chiết xuất gừng đều đặn 3 tháng không giúp giảm tần suất lên cơn đau tốt hơn giả dược [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng gừng?
Dù là gia vị tự nhiên quen thuộc, gừng tác động trực tiếp lên hệ thống enzyme COX và LOX tương tự như các thuốc kháng viêm không steroid [3]. Do đó, những người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản cần thận trọng, tránh uống trà gừng quá đặc hoặc uống lúc bụng đói vì vị cay nóng của gừng dễ gây kích ứng niêm mạc tiêu hóa.
Người đang sử dụng các thuốc điều trị bệnh lý nền, đặc biệt là thuốc chống đông máu, thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc đang dùng liều cao thuốc giảm đau kháng viêm NSAID cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm các chế phẩm chiết xuất gừng đậm đặc. Việc tự ý kết hợp liều cao có thể làm tăng nguy cơ tương tác thuốc không mong muốn. Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cũng nên tham khảo lời khuyên y tế trước khi dùng gừng như một vị thuốc.
Cách áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Trong đời sống hàng ngày, nếu bạn bị đau nửa đầu từng đợt ở mức độ nhẹ hoặc vừa chớm đau, một cốc trà gừng ấm có thể là giải pháp hỗ trợ dễ chịu. Hơi ấm và hương thơm của gừng giúp thư giãn tinh thần, trong khi các hoạt chất kháng viêm tự nhiên góp phần xoa dịu cảm giác căng thẳng [3].
Khi cơn đau nửa đầu bùng phát dữ dội, người bệnh nên tuân thủ dùng thuốc cắt cơn theo đúng chỉ định của bác sĩ (như nhóm NSAID hoặc triptan) [3]. Lúc này, bạn có thể uống kèm một cốc trà gừng ấm hoặc viên chiết xuất gừng chuẩn hóa (nếu được bác sĩ đồng ý) để hiệp đồng tác dụng, giúp cơn đau dịu đi nhanh hơn sau 1 đến 2 giờ và sớm phục hồi khả năng sinh hoạt [1].
Để pha trà gừng an toàn, chỉ nên dùng khoảng vài lát gừng tươi rửa sạch, hãm với nước ấm trong 5-10 phút, uống sau bữa ăn. Bên cạnh đó, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh: uống đủ nước, ngủ đủ giấc, tránh thức khuya và ghi nhật ký cơn đau để nhận diện các yếu tố khởi phát.
Tóm lại, hoạt chất trong gừng có đặc tính kháng viêm ức chế prostaglandin thực sự giúp ích khi kết hợp cùng thuốc tây để cắt cơn đau nửa đầu cấp tính [1][3]. Tuy nhiên, trà gừng không phải là "thần dược" thay thế thuốc điều trị và cũng không có tác dụng uống dự phòng hàng ngày [2]. Người bệnh nên sử dụng gừng như một thức uống hỗ trợ thông minh và luôn tham vấn bác sĩ để có phác đồ kiểm soát đau nửa đầu an toàn, hiệu quả nhất.