Nhiều người tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ lá Ginkgo biloba (bạch quả) với hy vọng tăng cường tuần hoàn máu não, cải thiện trí nhớ và giảm bớt tình trạng sương mù não. Tuy nhiên, một câu hỏi rất phổ biến trên các diễn đàn sức khỏe là nên uống Ginkgo vào thời điểm nào: uống buổi sáng để tỉnh táo làm việc hay uống buổi tối trước khi đi ngủ để vừa an thần vừa dưỡng não?

Thực tế, đa số các chuyên gia và thử nghiệm lâm sàng đều hướng người dùng uống Ginkgo biloba vào ban ngày (buổi sáng hoặc chia ra sáng - trưa cùng bữa ăn). Uống vào buổi sáng giúp tối ưu hóa hiệu suất xử lý thông tin, trí nhớ và khả năng tập trung cho cả ngày dài, đồng thời hạn chế nguy cơ làm thay đổi hành vi vận động gây trằn trọc ở một số cá nhân nhạy cảm [1, 7]. Dù vậy, những phát hiện mới cũng chỉ ra một số thành phần của Ginkgo có tiềm năng hỗ trợ kiến trúc giấc ngủ, mở ra góc nhìn đa chiều về thời điểm sử dụng [1].

Vì sao thời điểm dùng Ginkgo biloba lại quan trọng?

Ginkgo biloba không phải là một viên thuốc ngủ đơn thuần, cũng không phải chất kích thích mạnh như caffeine. Dược liệu này chứa nhiều hợp chất sinh học có khả năng tác động lên dẫn truyền thần kinh, cấu trúc thụ thể và tuần hoàn mạch máu [1, 4, 6].

Khi bạn đưa một hoạt chất có tính chất tăng cường nhận thức (nootropic) vào cơ thể, thời gian phát huy tác dụng cao nhất sẽ quyết định hiệu quả công việc hoặc mức độ thư giãn của bạn [1, 7]. Nếu uống vào thời điểm cơ thể cần nghỉ ngơi mà hoạt chất lại kích thích tăng hoạt động vận động hoặc làm tăng độ nhạy tri giác, người dùng có thể cảm thấy tỉnh táo quá mức [1, 2]. Ngược lại, nếu chọn đúng thời điểm, dược liệu sẽ phát huy tối đa lợi ích cải thiện sự chú ý và trí nhớ [3, 7].

Cơ chế tác động lên não bộ và chu kỳ thức - ngủ

Tác động của Ginkgo biloba lên hệ thần kinh trung ương diễn ra qua nhiều con đường sinh học phức tạp. Một nghiên cứu trên động vật cho thấy dạng phức hợp Ginkgo biloba phytosome có hoạt tính kích thích nhẹ, làm tăng tính vận động tự phát và rút ngắn thời gian ngủ do thuốc ngủ gây ra [2]. Điều này lý giải vì sao một số người uống Ginkgo sát giờ đi ngủ có thể cảm thấy trằn trọc hoặc bồn chồn [2].

Tuy nhiên, cơ chế của loài thảo mộc này không chỉ dừng lại ở một hướng duy nhất. Một nghiên cứu năm 2002 chỉ ra rằng việc bổ sung chiết xuất Ginkgo biloba làm giảm mật độ thụ thể beta-adrenergic ở vỏ não trước trán và vùng hồi hải mã [3]. Việc điều hòa thụ thể này có liên quan mật thiết đến quá trình học tập và ghi nhớ [3]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu gần đây năm 2025 đã phát hiện hoạt chất ginkgetin trong Ginkgo có ái lực gắn kết rất cao với thụ thể GABAA [1]. Qua đó, chất này giúp tăng cường cả giai đoạn ngủ sóng chậm (NREM) và giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM), mở ra tiềm năng điều hòa giấc ngủ ở cấp độ phân tử [1].

Ngoài ra, thảo dược này còn có khả năng làm giảm lo âu phản ứng và tác động lên ngưỡng cảm nhận ánh sáng của võng mạc, đặc biệt là vào các khung giờ buổi tối [4]. Những cơ chế đan xen này cho thấy phản ứng với Ginkgo phụ thuộc nhiều vào cơ địa từng người và cách phân chia liều lượng.

Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và thời gian dùng?

Các thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng trên thế giới đã cung cấp nhiều dữ liệu thực nghiệm giá trị về liều dùng và phản ứng của người tham gia.

Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược năm 1995 đã theo dõi 48 bệnh nhân (gồm 29 phụ nữ và 19 nam giới) trong độ tuổi từ 51 đến 79 mắc chứng suy giảm trí nhớ do tuổi tác [5]. Người tham gia được cho uống chiết xuất Ginkgo liều 40 mg mỗi lần, ngày 3 lần (tổng liều 120 mg/ngày) hoặc giả dược liên tục trong 57 ngày [5]. Kết quả đo điện thế liên quan sự kiện (P300) cho thấy thời gian tiềm tàng P300 được rút ngắn lần lượt 31 mili-giây, 38 mili-giây và 32 mili-giây sau các đợt đánh giá cấp tính, mạn tính và phối hợp [5]. Sự rút ngắn này phản ánh thời gian đánh giá kích thích của não bộ diễn ra nhanh hơn, hỗ trợ đắc lực cho các hoạt động trí tuệ ban ngày [5].

Năm 2000, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi kéo dài 14 tuần được thực hiện trên 256 tình nguyện viên khỏe mạnh ở độ tuổi trung niên [6]. Nghiên cứu này đánh giá sự phối hợp giữa 60 mg chiết xuất Ginkgo biloba (GK501) và 100 mg chiết xuất nhân sâm Panax ginseng (G115) với hai phác đồ: uống 160 mg hai lần mỗi ngày hoặc 320 mg một lần mỗi ngày vào buổi sáng [6]. Kết quả cho thấy chỉ số chất lượng trí nhớ cải thiện trung bình 7,5%, bao gồm cả trí nhớ làm việc và trí nhớ dài hạn [6]. Đáng chú ý, các bài kiểm tra được tiến hành trước khi uống thuốc buổi sáng và kiểm tra lại sau 1, 3 và 6 giờ, khẳng định việc sử dụng vào buổi sáng giúp duy trì sự sắc bén nhận thức xuyên suốt ngày dài [6].

Cũng trong năm 2000, một khảo sát quy mô rất lớn trên 5.028 người cao tuổi tình nguyện (độ tuổi trung bình 68,9 tuổi) đã đánh giá tác động của 120 mg chiết xuất Ginkgo biloba (LI 1370) mỗi ngày trong 4 tháng [7]. Kết quả cho thấy nhóm 1.000 người sử dụng chiết xuất Ginkgo ghi nhận sự khác biệt rõ rệt so với nhóm chứng về khả năng đối phó với các hoạt động sinh hoạt hàng ngày, đồng thời có những chuyển biến tích cực cả về tâm trạng lẫn chất lượng giấc ngủ [7].

Ở chiều ngược lại, một nghiên cứu năm 2007 so sánh tác dụng của melatonin và chế phẩm Ginkgo biloba (Bilobil) trên các bệnh nhân trẻ tuổi (19-23 tuổi) có tiền sử chấn thương não [4]. Sau 2 tuần sử dụng, cả hai chế phẩm đều làm giảm ngưỡng nhạy cảm ánh sáng của võng mạc, và hiệu ứng này biểu hiện rõ rệt vào buổi tối hơn buổi sáng [4]. Ginkgo biloba trong nghiên cứu này cũng cho thấy khả năng làm giảm lo âu phản ứng tốt hơn melatonin, giúp tâm lý người bệnh ổn định hơn [4].

Đối với dữ liệu tiền lâm sàng, nghiên cứu năm 2006 trên loài gặm nhấm chứng minh phức hợp Ginkgo phytosome làm giảm đáng kể thời gian ngủ gây bởi pentobarbitone, tăng hoạt động vận động tự phát, đồng thời thể hiện hoạt tính chống quên và chống trầm cảm [2]. Trong khi đó, nghiên cứu năm 2025 trên chuột lại chỉ ra chiết xuất Ginkgo giàu ginkgetin giúp tăng đáng kể cả giấc ngủ REM và NREM thông qua gắn kết thụ thể GABAA [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng Ginkgo biloba

Nhiều người nghĩ rằng Ginkgo biloba là thuốc an thần có thể dùng thay thế thuốc ngủ thông thường. Điều này không chính xác. Dù có nghiên cứu cho thấy chiết xuất Ginkgo chứa ginkgetin hỗ trợ giấc ngủ hoặc giúp người cao tuổi ngủ ngon hơn nhờ giảm lo âu, thảo dược này không có tác dụng ức chế thần kinh tức thì [2, 4, 8]. Việc tự ý uống một liều cao trước khi lên giường ngủ có thể phản tác dụng, khiến hệ thần kinh tỉnh táo và khó vào giấc hơn do hoạt tính kích thích vận động [2].

Một hiểu lầm khác là dùng càng nhiều thì não bộ càng thông minh. Các nghiên cứu lâm sàng đều sử dụng liều lượng chuẩn hóa rõ ràng, chẳng hạn 120 mg/ngày (chia làm 3 lần 40 mg) hoặc các phác đồ chia đôi sáng - chiều [3, 7]. Uống dồn một lượng lớn vào một thời điểm không giúp nhân đôi hiệu quả mà còn làm tăng nguy cơ gặp phản ứng phụ không mong muốn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Ginkgo biloba tác động đến nhiều hệ cơ quan, bao gồm hệ dẫn truyền thần kinh và mạch máu [4, 5]. Nghiên cứu năm 2004 trên người cho thấy Ginkgo biloba (ở liều 120 mg hai lần mỗi ngày) làm thay đổi quá trình chuyển hóa oxit nitric (NO), làm tăng lượng NO thở ra qua mũi trong điều kiện bình thường [8]. Vì có ảnh hưởng đến trương lực mạch và chuyển hóa, những người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý tim mạch cần hết sức cẩn trọng.

Ngoài ra, nghiên cứu dược lý ghi nhận Ginkgo biloba phytosome không có hoạt tính chống co giật [2]. Người có tiền sử động kinh hoặc các rối loạn co giật không nên tự ý dùng dược liệu này. Những ai đang sử dụng thuốc an thần, thuốc hướng thần hoặc các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương cũng phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp, tránh các tương tác phức tạp lên thụ thể [1, 4].

Lời khuyên áp dụng thực tế: Buổi sáng hay buổi tối?

Dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có, hướng dẫn thực tế cho người dùng như sau:

  • Lựa chọn tối ưu - Uống buổi sáng: Nếu mục tiêu chính của bạn là tăng cường khả năng tập trung, ghi nhớ công việc, cải thiện tốc độ xử lý thông tin và giảm cảm giác lơ mơ ban ngày, hãy uống Ginkgo biloba vào buổi sáng trong hoặc ngay sau bữa ăn [3, 7].
  • Cách chia liều trong ngày: Nếu dùng liều chuẩn 120 mg/ngày, bạn có thể chia làm 2-3 lần (ví dụ: 40 mg vào bữa sáng, 40 mg vào bữa trưa và 40 mg vào đầu giờ chiều), giống như thiết kế trong thử nghiệm lâm sàng [5]. Tránh uống liều cuối cùng quá muộn sau 17 giờ để không ảnh hưởng đến giấc ngủ tự nhiên [2].
  • Khi nào có thể cân nhắc dùng chiều tối: Nếu bạn dùng sản phẩm nhằm mục đích giảm lo âu căng thẳng vào cuối ngày hoặc sản phẩm có công thức chuyên biệt được thiết kế cho giấc ngủ, hãy thử nghiệm với liều thấp và theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể [2, 4]. Nếu thấy xuất hiện cảm giác tỉnh táo, khó ngủ, cần dời lịch uống về ban ngày ngay lập tức.
  • Thời gian sử dụng: Các thử nghiệm cho thấy hiệu quả trên trí nhớ và sinh hoạt thường cần từ vài tuần đến vài tháng sử dụng liên tục (từ 57 ngày đến 14 tuần) để ghi nhận cải thiện rõ rệt [3, 7, 8].

Ginkgo biloba là một dược liệu quý đã được khoa học chứng minh có nhiều tác động tích cực lên trí nhớ và sự tập trung [3, 7]. Đối với đa số người dùng, buổi sáng và buổi trưa vẫn là thời điểm vàng để uống Ginkgo nhằm tối ưu hóa hoạt động trí não và bảo vệ giấc ngủ ban đêm [1, 3, 7]. Hãy luôn lắng nghe phản ứng của cơ thể và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang có bệnh nền hoặc dùng các loại thuốc điều trị khác.