Mất ngủ, căng thẳng hay ốm nghén trong những tuần đầu thai kỳ khiến nhiều phụ nữ tìm đến tách trà hoa cúc ấm như một giải pháp thư giãn tự nhiên. Tâm lý ngại dùng thuốc tây vì sợ ảnh hưởng đến em bé càng thúc đẩy thói quen sử dụng các loại thảo dược truyền thống này. Tuy nhiên, liệu một thức uống có nguồn gốc từ thiên nhiên có thực sự vô hại đối với sự phát triển của phôi thai?
Câu trả lời ngắn gọn là: Chưa có đủ bằng chứng khoa học khẳng định trà hoa cúc hoàn toàn an toàn cho 3 tháng đầu thai kỳ [1]. Dù một số dữ liệu cho thấy việc dùng hoa cúc ở giai đoạn sau của thai kỳ không làm tăng nguy cơ trẻ nhẹ cân [2], các tài liệu y khoa vẫn cảnh báo những rủi ro nghiêm trọng như sốc phản vệ [1] hoặc nguy cơ sinh non khi tiêu thụ quá mức [3]. Do 3 tháng đầu là giai đoạn nhạy cảm nhất cho sự hình thành các cơ quan của thai nhi, thai phụ cần hết sức thận trọng và không nên tự ý sử dụng [1].
Rủi ro tiềm ẩn ở giai đoạn phôi và cơ chế tác động
Ba tháng đầu thai kỳ, đặc biệt là giai đoạn phôi thai, là thời điểm các cơ quan quan trọng và hệ tuần hoàn của em bé đang hình thành. Theo một khảo sát năm 2008, việc sử dụng các sản phẩm thuốc bổ sung và thay thế (bao gồm thảo dược) trong tam cá nguyệt thứ nhất và thứ hai đi kèm với nguy cơ gây quái thai cao hơn [1]. Tuy nhiên, phần lớn phụ nữ mang thai lại không hề biết đến sự gia tăng rủi ro này ở giai đoạn đầu thai kỳ [1].
Thảo dược không phải là nước lọc mà chứa nhiều hoạt chất sinh học có thể đi vào cơ thể mẹ và tác động đến thai kỳ. Một tài liệu tổng quan năm 2021 về liệu pháp thực vật trong sản khoa chỉ ra rằng các chế phẩm từ thảo mộc có thể gây ra nhiều tác dụng phụ khác nhau lên thai kỳ và người mẹ [3]. Cụ thể, việc uống quá nhiều trà hoa cúc đã được liệt kê là một yếu tố liên quan đến nguy cơ sinh non [3].
Ngoài tác động trực tiếp lên tiến trình mang thai, hoa cúc còn tiềm ẩn nguy cơ gây phản ứng dị ứng nghiêm trọng ở người mẹ, từ đó đe dọa trực tiếp đến sự sống của thai nhi [1]. Các nhà khoa học đã ghi nhận một báo cáo ca bệnh tử vong do sốc phản vệ sau khi uống trà hoa cúc trong thời gian mang thai [1]. Khi mẹ bị sốc phản vệ, huyết áp tụt đột ngột và suy tuần hoàn cấp tính sẽ làm gián đoạn dòng máu và oxy nuôi dưỡng phôi thai.
Bên cạnh hoa cúc, các tài liệu y khoa cũng ghi nhận nhiều loại thảo dược khác có thể gây hại nếu dùng sai cách trong thai kỳ [3]. Ví dụ, tiêu thụ nhiều cam thảo (trên 500 mg mỗi tuần dưới dạng kẹo) có liên quan đến sinh non hoặc tiền sản giật ở tam cá nguyệt thứ hai [3]. Dùng lá mâm xôi để kích thích chuyển dạ có thể gây hạ đường huyết ở mẹ, lá phan tả diệp liên quan đến chứng đa ối, hay các chế phẩm thực vật nhiễm chì và hoạt chất senecionine có thể gây độc cho gan [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về trà hoa cúc và thảo dược?
Dữ liệu khoa học hiện tại về độ an toàn của trà hoa cúc trong thai kỳ vẫn còn nhiều khoảng trống và chủ yếu tập trung vào giai đoạn giữa hoặc cuối thai kỳ, cũng như khảo sát nhận thức của thai phụ [1]. Dưới đây là chi tiết các nghiên cứu đã được công bố.
Một khảo sát sơ bộ công bố năm 2008 tại vùng Tuscany đã đánh giá việc sử dụng, thái độ và kiến thức của phụ nữ mang thai đối với các loại thuốc bổ sung và thay thế (CAD) [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng có 4,2% người tham gia đã sử dụng hoa cúc và cây ban Âu (St. John's Wort) trong thai kỳ [1]. Đáng chú ý, hai loại thảo dược này chưa có thông tin đầy đủ về hồ sơ an toàn khi mang thai, và phụ nữ có thể sử dụng các chế phẩm này mà không biết rõ công thức thực sự của chúng [1]. Khảo sát cũng phát hiện tỷ lệ dùng các sản phẩm thay thế là tương đương nhau ở cả ba tam cá nguyệt, và chỉ có 32,6% người tham gia hỏi ý kiến chuyên gia y tế [1].
Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2012 đã đánh giá mối liên quan giữa việc tiếp xúc với các sản phẩm thảo dược cụ thể trong thai kỳ và nguy cơ sinh con nhẹ cân (dưới 2500g) [2]. Nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ Cơ quan Đăng ký Thai kỳ Quebec (liên kết 3 cơ sở dữ liệu hành chính tại Quebec) kết hợp với bảng câu hỏi tự điền gửi qua bưu điện cho 8505 phụ nữ được chọn ngẫu nhiên [2]. Có 38,5% phụ nữ (tương đương 3273 người) gửi lại bảng câu hỏi, và 3183 người đủ điều kiện đưa vào phân tích sau khi loại trừ 8 trường hợp thiếu dữ liệu cân nặng lúc sinh hoặc sinh đôi, sinh ba [2].
Trong số 3183 người tham gia nghiên cứu năm 2012 này, có 424 trường hợp (chiếm 13,32%) sinh con nhẹ cân dưới 2500g và nhóm đối chứng là những phụ nữ sinh con từ 2500g trở lên [2]. Kết quả phân tích hồi quy logistic đa biến sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu cho thấy: việc sử dụng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào trong hai tam cá nguyệt cuối (từ tuần thai thứ 15 trở đi) không có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với nguy cơ sinh con nhẹ cân [2]. Cụ thể hơn, việc sử dụng hoa cúc (loài Anthemis nobilis), hạt lanh (Linum usitatissimum), bạc hà (M. balsamea) hoặc trà xanh (Camellia sinensis) dù dùng riêng lẻ hay kết hợp với thảo dược khác từ tuần thứ 15 trở đi đều không làm tăng đáng kể nguy cơ trẻ nhẹ cân [2]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là chỉ khảo sát từ tuần thai thứ 15 trở đi, tức là không đánh giá tác động trong 3 tháng đầu [2].
Một báo cáo tổng quan năm 2021 về liệu pháp thực vật trong sản khoa tiếp tục làm rõ các chỉ định, giới hạn và nguy cơ của thảo dược [3]. Nghiên cứu này cảnh báo việc tiêu thụ quá mức trà hoa cúc đường uống có liên quan đến nguy cơ sinh non [3]. Báo cáo cũng đề cập đến tác dụng gây dị tật của một số thảo dược như đương quy (Angelica Sinensis) dùng để ngừa sẩy thai nhưng có thể gây dị tật cơ xương, mô liên kết hoặc dị tật mắt, dù mối tương quan này còn yếu [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Điểm tích cực từ các dữ liệu hiện có là việc sử dụng hoa cúc ở giai đoạn từ tuần thứ 15 của thai kỳ trở đi chưa thấy làm tăng nguy cơ trẻ sinh ra bị nhẹ cân dưới 2500g [2]. Ngoài ra, báo cáo năm 2021 cũng ghi nhận nhiều chế phẩm thực vật khác đã được nghiên cứu và dường như không ghi nhận phản ứng bất lợi nào, chẳng hạn như gừng hoặc quả mộc qua dùng cho chứng nghén ở tam cá nguyệt đầu tiên [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện nay là chất lượng của các nghiên cứu về chế phẩm thực vật trong thai kỳ chỉ ở mức thấp đến trung bình [3]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng bằng chứng về độ an toàn của các sản phẩm thảo dược trong thai kỳ và tác động của chúng lên kết quả thai kỳ hiện vẫn đang thiếu hụt [2].
Do chất lượng bằng chứng thấp, giới chuyên môn khuyến cáo phải thận trọng ngay cả với những thảo dược chưa ghi nhận tác dụng phụ rõ ràng [3]. Danh sách cần thận trọng bao gồm cả gừng hay quả mộc qua dùng trong 3 tháng đầu, viên nang hoa anh thảo, dịch truyền nghệ tây hoặc thì là dùng để kích thích chuyển dạ, đan sâm dùng cho chứng thiểu ối, hay thuốc mỡ chiết xuất trà xanh dùng làm lành sẹo cắt tầng sinh môn [3]. Nhiều loại thảo dược quen thuộc khác như nghệ cũng chưa được nghiên cứu đủ để có thể đưa ra bất kỳ khuyến cáo sử dụng nào trong thai kỳ [3].
Những hiểu lầm thường gặp của thai phụ về thảo dược
Hiểu lầm phổ biến và nguy hiểm nhất là đánh đồng khái niệm "tự nhiên" với "an toàn tuyệt đối" [1]. Trong khảo sát năm 2008, các bà bầu tỏ ra rất tự tin khi sử dụng các sản phẩm bổ sung và thay thế, với hơn một nửa số người tham gia cho rằng các sản phẩm này an toàn hơn thuốc tây thông thường [1].
Hiểu lầm thứ hai là sự nhầm lẫn trong việc phân loại các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên [1]. Do lĩnh vực y học bổ sung và thay thế bao gồm nhiều khía cạnh không đồng nhất, người dùng rất dễ bị hiểu sai bản chất sản phẩm mình đang uống [1]. Hậu quả lâm sàng của việc phân loại sai này là thai phụ có thể uống một loại thuốc thảo dược hoặc sản phẩm tự nhiên nhưng lại đinh ninh rằng mình đang dùng một chế phẩm vi lượng đồng căn vô hại [1].
Minh chứng rõ nét cho sự nhầm lẫn này là trường hợp của keo ong (propolis) trong khảo sát năm 2008 [1]. Keo ong là sản phẩm được sử dụng nhiều thứ hai trong khảo sát và luôn bị thai phụ phân loại sai thành thuốc vi lượng đồng căn [1]. Thực tế, hiệu quả của keo ong vẫn còn gây tranh cãi và độ an toàn của nó bị đặt dấu hỏi lớn, vì sản phẩm tự nhiên này có thể gây ra các tác dụng phụ cực kỳ nghiêm trọng như sốc phản vệ [1].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thảo dược chỉ tác động nhẹ tại chỗ mà không ảnh hưởng toàn thân hay sang con [3]. Thực tế, báo cáo năm 2021 chỉ ra việc phụ nữ đang cho con bú tiêu thụ quá nhiều tiểu hồi (fennel) có thể làm tăng hấp thu anethole (một chất phytoestrogen) và estragole [3]. Chất estragole này (vốn cũng có trong húng quế, ngải giấm) đã được chứng minh là có tác dụng gây ung thư ở chuột khi dùng ở liều trên 1 g/kg trọng lượng cơ thể, và dùng quá nhiều tiểu hồi còn có thể gây băng huyết sau sinh [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi dùng trà hoa cúc?
Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là phụ nữ đang trong 3 tháng đầu và 3 tháng giữa thai kỳ [1]. Đây là giai đoạn có nguy cơ gây quái thai cao hơn khi tiếp xúc với các sản phẩm bổ sung và thay thế, trong khi hồ sơ an toàn của hoa cúc trong thai kỳ vẫn chưa được chứng minh đầy đủ [1].
Nhóm thứ hai là những phụ nữ có tiền sử dị ứng với thực vật, phấn hoa hoặc từng có phản ứng quá mẫn [1]. Vì y văn đã ghi nhận ca tử vong do sốc phản vệ liên quan đến việc uống trà hoa cúc khi mang thai, những người có cơ địa dị ứng không nên mạo hiểm thử loại thức uống này [1].
Nhóm thứ ba là thai phụ có nguy cơ dọa sinh non, tiền sử sinh non hoặc cổ tử cung ngắn [3]. Do việc tiêu thụ quá nhiều trà hoa cúc đường uống có liên quan đến nguy cơ sinh non, nhóm thai phụ này cần tránh sử dụng để bảo vệ thai kỳ [3]. Ngoài ra, những người đang sử dụng các loại thảo dược hoặc chế phẩm không rõ nguồn gốc cũng cần ngừng lại vì nguy cơ sản phẩm bị nhiễm chì hoặc các độc tố hại gan như senecionine [3].
Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn cho mẹ và bé
Trước khi quyết định uống trà hoa cúc hay bất kỳ loại thảo dược nào trong 3 tháng đầu, bước quan trọng nhất là tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa hoặc nữ hộ sinh [1]. Khảo sát năm 2008 ghi nhận một tín hiệu tích cực là phụ nữ mang thai thường xem bác sĩ phụ khoa và nữ hộ sinh là nguồn thông tin chính khi muốn dùng các sản phẩm thay thế, nhưng thực tế lại chỉ có 32,6% người tham gia thực sự đi hỏi ý kiến chuyên gia y tế [1]. Thai phụ cần chủ động trao đổi với bác sĩ thay vì tự tìm hiểu và tự dùng [1].
Về liều lượng và cách dùng, nếu đã qua giai đoạn 3 tháng đầu và được bác sĩ cho phép sử dụng, thai phụ tuyệt đối không uống quá nhiều trà hoa cúc để tránh nguy cơ sinh non [3]. Khi chọn mua sản phẩm, cần kiểm tra kỹ nhãn mác và thành phần thực tế của chế phẩm, tránh mua các loại trà thảo mộc pha trộn nhiều thành phần không rõ công thức hoặc có nguy cơ nhiễm kim loại nặng như chì [1].
Để giảm căng thẳng và cải thiện giấc ngủ trong 3 tháng đầu mà không cần dùng đến thảo dược an thần, thai phụ có thể áp dụng các biện pháp sinh hoạt an toàn như uống đủ nước ấm, duy trì chế độ ăn cân bằng, đi bộ nhẹ nhàng và giữ phòng ngủ thoáng mát. Trong trường hợp bị mất ngủ kéo dài, lo âu hoặc ốm nghén nặng, hãy đến khám tại cơ sở y tế để được bác sĩ tư vấn phác đồ phù hợp và an toàn nhất cho cả mẹ lẫn con [1].
Tóm lại, dù trà hoa cúc là thức uống quen thuộc và không làm tăng nguy cơ nhẹ cân khi dùng ở giai đoạn sau tuần thứ 15 [2], độ an toàn của nó trong 3 tháng đầu thai kỳ vẫn chưa được khẳng định đầy đủ [1]. Thai phụ không nên đánh đồng sản phẩm tự nhiên với sự an toàn tuyệt đối vì vẫn có nguy cơ sốc phản vệ hoặc sinh non khi dùng quá mức [3]. Lời khuyên tốt nhất là hãy tạm gác thói quen uống trà thảo dược trong tam cá nguyệt đầu tiên và luôn hỏi ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi đưa bất kỳ chế phẩm nào vào cơ thể [1].
