Những thắc mắc thường gặp về ăn uống, dược liệu và sức khỏe, trả lời bằng nghiên cứu khoa học có ghi rõ nguồn.
3.826 bài, trang 16 trên 192
Nhiều người truyền tai nhau uống xà sàng tử để ngừa loãng xương nhờ hoạt chất osthole. Dù nghiên cứu trên tế bào và động vật cho thấy osthole giúp tăng tạo xương và giảm hủy xương, dữ liệu này chưa đủ chứng minh hiệu quả qua ăn uống thực tế ở người.
Vỏ cây xoan mộc từ lâu được lưu truyền trong dân gian để trị tiêu chảy. Dù các hợp chất từ chi thực vật này cho thấy tiềm năng kháng khuẩn đường ruột trong ống nghiệm, hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người; người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thay thế phác đồ y khoa.
Nhiều lời đồn cho rằng quả xoan nhừ có thể hạ mỡ máu và mát gan. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học hiện nay mới chỉ ghi nhận hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa trên động vật và tế bào ống nghiệm, hoàn toàn chưa có bằng chứng lâm sàng về tác dụng hạ lipid máu hay cải thiện men gan ở người.
Cây xà ba (*Waltheria indica*) cho thấy tiềm năng kháng viêm và giảm đau nhờ khả năng ức chế con đường tín hiệu NF-kappaB cùng enzyme COX-2 trong các thử nghiệm tế bào và mô hình động vật. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trên người vẫn chưa được xác lập, người dân không nên tự ý dùng để trị bệnh.
Quả xoay (*Dialium indum* L.) chứa nhiều hợp chất phenolic tự nhiên có khả năng dập tắt gốc tự do và ức chế oxy hóa chất béo. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm phân tích trong phòng thí nghiệm, tập trung chủ yếu ở phần hạt và vỏ quả, chưa được chứng minh trên cơ thể người.
Chiết xuất xuyến chi cho thấy hoạt tính kháng một số vi khuẩn vết thương in vitro, nhưng hiện chưa có bằng chứng khoa học chứng minh khả năng diệt vi khuẩn mụn *Propionibacterium acnes* hay tụ cầu vàng. Dạng đắp tự chế nồng độ cao còn có nguy cơ kích hoạt phản ứng viêm và phù nề mô da.
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận bài thuốc chứa xuyên khung giúp giảm tần suất và mức độ cơn đau nửa đầu. Tuy nhiên, hoạt tính của các chất đơn lẻ như tetramethylpyrazine chủ yếu mới được thử nghiệm trên động vật và tế bào, người bệnh không nên tự ý dùng thay thế thuốc điều trị.
Nhiều người lầm tưởng vảy tê tê (xuyên sơn giáp) chứa dược chất kỳ diệu vượt trội sừng trâu, móng ngựa hay tóc người. Thực tế khoa học chứng minh thành phần cấu tạo chính của chúng đều là chất sừng (keratin). Dù có một số khác biệt nhỏ về dấu ấn hóa học và phân bố cấu trúc tế bào, vảy tê tê không chứa dược tính thần kỳ nào.
Các nghiên cứu phòng thí nghiệm gần đây đã phát hiện một số peptide từ vảy tê tê có khả năng ức chế tín hiệu gây viêm trên tế bào biểu mô nuôi cấy. Tuy nhiên, dữ liệu hiện tại hoàn toàn mới dừng ở mức in vitro, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người và không chứng minh được hiệu quả của dược liệu thô.
Các triterpenoid từ cây xoan thể hiện hoạt tính kháng nấm đầy hứa hẹn trong ống nghiệm, nhưng đây hoàn toàn là dữ liệu phòng thí nghiệm. Việc tự ý dùng vỏ rễ xoan theo truyền miệng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tế bào và tổn thương da nghiêm trọng, đòi hỏi người bệnh phải hết sức cẩn trọng.
Chiết xuất vỏ cây xui được đồn đoán có khả năng kháng viêm, nhưng các nghiên cứu khoa học thực tế hiện nay chỉ ghi nhận tác động trên cơ tim, thần kinh và tế bào ung thư. Độc tính tim mạch từ glycoside tim trong vỏ cây rất cao, người dân tuyệt đối không tự ý sử dụng.
Nhiều người truyền tai nhau dùng xuyên sơn giáp (vảy tê tê) để kích sữa, chữa tắc tia sữa sau sinh. Tuy nhiên, các phân tích y khoa hiện đại khẳng định không có bằng chứng khoa học đáng tin cậy về tác dụng này, trong khi việc sử dụng vảy tê tê trôi nổi tiềm ẩn nhiều nguy cơ độc chất cho cả mẹ và trẻ sơ sinh.
Nhiều nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng khẳng định chiết xuất xuyên tâm liên giúp giảm đáng kể triệu chứng ho, đau họng, nghẹt mũi do nhiễm trùng hô hấp trên và rút ngắn thời gian điều trị. Tuy nhiên, người bệnh cần nắm vững liều lượng khuyến cáo, hiểu rõ các giới hạn bằng chứng và lưu ý tương tác thuốc trước khi sử dụng.
Nhựa mủ cây xui chứa nồng độ đậm đặc các glycoside tim cực mạnh, có khả năng ức chế enzym Na+/K+-ATPase của tế bào cơ tim. Sự phong bế này làm tăng canxi nội bào đột ngột, dẫn đến rối loạn nhịp tim nghiêm trọng, suy giảm lực co bóp và có thể gây ngừng tim nhanh chóng nếu độc chất xâm nhập cơ thể.
Chiết xuất từ vỏ cây vối thuốc răng cưa (*Schima superba*) thể hiện hoạt tính ức chế nấm *Candida albicans* trong các thử nghiệm ống nghiệm nhờ cơ chế phá hủy màng tế bào. Dù vậy, các bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức phòng thí nghiệm, chưa đủ cơ sở lâm sàng để khẳng định hiệu quả điều trị ngứa hay nấm da trên người.
Nhờ chứa hoạt chất tự nhiên 1-deoxynojirimycin (1-DNJ), lá dâu tằm có khả năng ức chế mạnh enzym alpha-glucosidase, giúp làm chậm quá trình phân giải tinh bột và ngăn ngừa hiện tượng đường huyết tăng vọt sau bữa ăn. Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu quả giảm đỉnh đường huyết, nhưng người dùng không nên coi đây là thuốc chữa bệnh thay thế.
Các triterpenoid saponin phân lập từ vỏ rễ cây vối thuốc răng cưa (*Schima superba*) cho thấy khả năng ức chế dòng tế bào u hắc tố B16 trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, đây mới là kết quả thử nghiệm ống nghiệm sơ khởi, hoàn toàn không phải thuốc chữa bệnh và chưa từng được kiểm chứng trên cơ thể người.
Các nghiên cứu in vivo và in vitro bước đầu ghi nhận vỏ cây vừng xoan (*Careya arborea*) giàu polyphenol và flavonoid, hỗ trợ cải thiện các chỉ số sinh hóa và tổn thương gan trên mô hình động vật thí nghiệm. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trên người vẫn chưa được xác lập, người bệnh không nên tự ý sử dụng thay thuốc điều trị.
Wasabi được nhiều người truyền tai nhau là có thể diệt trừ vi khuẩn HP dạ dày nhờ vị cay nồng đặc trưng. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy đây chỉ là tin đồn vô căn cứ; hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh wasabi chữa được HP và loại gia vị này tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Hạt vừng và dầu mè có bằng chứng lâm sàng giúp cải thiện nhẹ một số chỉ số như triglyceride hay cholesterol ở người rối loạn chuyển hóa. Tuy nhiên mức giảm thực tế khá khiêm tốn, không thể thay thế phác đồ điều trị mỡ máu của bác sĩ.
