Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, nhiệt độ và độ ẩm thay đổi thất thường khiến các bệnh lý đường hô hấp bùng phát. Trong dân gian, nhiều gia đình thường truyền tai nhau kinh nghiệm nấu một bát cháo nóng nhiều hành hoa hoặc uống nước lá hẹ hấp đường phèn để giải cảm. Liệu thói quen quen thuộc này thực sự có cơ sở khoa học hay chỉ là liệu pháp tâm lý truyền miệng?
Câu trả lời là hành lá và hẹ thực sự chứa các hợp chất sinh học có đặc tính hỗ trợ miễn dịch và kháng viêm tự nhiên, nhưng chúng không phải là thuốc đặc trị có thể tiêu diệt mầm bệnh ngay lập tức. Việc bổ sung các loại rau này vào thực đơn hàng ngày mang lại lợi ích bồi bổ thể trạng, giúp hệ thống phòng vệ của cơ thể hoạt động hiệu quả hơn trước sự tấn công của các tác nhân gây bệnh đường hô hấp.
Thói quen ăn hành lá, hẹ khi chớm cảm dưới góc nhìn khoa học
Trong đời sống hàng ngày, cảm lạnh và cảm cúm là hai tình trạng thường bị nhầm lẫn với nhau. Cảm lạnh thông thường là bệnh nhiễm trùng tự giới hạn do hơn 100 loại virus khác nhau gây ra, trong đó các chủng rhinovirus và coronavirus chịu trách nhiệm cho khoảng 50% đến 70% tổng số ca mắc [1]. Trong khi đó, cúm là bệnh lý đường hô hấp cấp tính do các virus cúm nhóm A hoặc nhóm B gây nên [1]. Đặc biệt, virus cúm A thường xuyên gây ra các đợt dịch tái phát với tỷ lệ mắc bệnh và tử vong đáng kể ở người, thậm chí liên quan đến các đại dịch toàn cầu [1].
Trước áp lực của các đợt bùng phát mầm bệnh đường hô hấp, thói quen sử dụng hành và hẹ trong bữa ăn hàng ngày thu hút nhiều sự quan tâm. Các loại rau này không chỉ đóng vai trò gia vị làm tăng độ thơm ngon cho món ăn mà còn cung cấp lượng nước, chất xơ và các phân tử hoạt tính sinh học. Khi cơ thể mệt mỏi do nhiễm lạnh, một bát súp hoặc cháo ấm có thêm hành lá vừa giúp bù nước, vừa kích thích vị giác và hỗ trợ tuần hoàn.
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần phân biệt rõ giữa việc hỗ trợ nâng cao sức đề kháng với việc điều trị triệt để một đợt nhiễm trùng. Hành lá và hẹ tác động đến cơ thể thông qua các cơ chế sinh học gián tiếp, hỗ trợ hàng rào phòng ngự tự nhiên thay vì đóng vai trò như một kháng sinh hay thuốc kháng virus tổng hợp tác dụng nhanh.
Thành phần dinh dưỡng và các hoạt chất sinh học trong chi Hành
Hành lá và hẹ đều thuộc chi Hành (Allium), một chi thực vật phong phú bao gồm ít nhất 918 loài khác nhau, trong đó phần lớn được trồng nhằm mục đích làm thực phẩm và làm thuốc [2]. Các loài tiêu biểu thường gặp trong đời sống bao gồm tỏi, hành tây, tỏi tây, hành lá, hẹ tây và hẹ [2].
Về mặt hóa học thực vật, các loài thuộc chi Hành chứa ít nhất 260 hợp chất sinh học đa dạng [2]. Thành phần chủ yếu trong các loài này bao gồm các hợp chất dễ bay hơi với 63 phân tử lưu huỳnh hữu cơ, cùng các saponin, flavonoid, anthocyanin, hợp chất phenolic, axit amin, axit hữu cơ, axit béo, steroid, vitamin và nucleoside [2]. Sự hiện diện phong phú của các hợp chất này mang lại cho chi Hành mùi thơm nồng đặc trưng cùng tiềm năng sinh học đáng chú ý.
Các hợp chất lưu huỳnh hữu cơ và flavonoid đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do. Bên cạnh đó, các vitamin tự nhiên có trong hành và hẹ cũng góp phần duy trì tính toàn vẹn của biểu mô niêm mạc, hỗ trợ chức năng của các tế bào miễn dịch đường hô hấp khi thời tiết chuyển mùa.
Tác dụng ức chế virus cúm A của hoạt chất từ hành lá
Nhiều nghiên cứu hiện đại đã đi sâu phân tích từng thành phần cụ thể trong hành lá để làm rõ cơ chế tác động lên virus đường hô hấp. Điển hình là một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành phân lập một hợp chất đường đa phân tử fructan từ dịch chiết nước nóng của phần lá xanh cây hành lá (Allium fistulosum) [1]. Phân tích cấu trúc cho thấy đây là một polysaccharide loại inulin, được cấu tạo từ các gốc beta-d-Fruf liên kết 2,1 (chiếm 65,3%), các gốc đầu tận cùng (chiếm 21,0%) và các gốc beta-d-Glcp liên kết 1,6 (chiếm 13,7%) [1]. Trọng lượng phân tử của chuỗi polysaccharide này được xác định vào khoảng 1,5 x 10^3 với độ đa tán là 1,18 [1].
Khi tiến hành thử nghiệm trong ống nghiệm, hoạt chất fructan này không thể hiện hoạt tính kháng trực tiếp đối với virus cúm A [1]. Tuy nhiên, kết quả hoàn toàn thay đổi trong mô hình thử nghiệm trên động vật [1]. Khi cho chuột uống chuỗi polysaccharide này, các nhà khoa học ghi nhận hiệu quả ức chế rõ rệt đối với sự nhân lên của virus cúm A trong cơ thể sống [1].
Đặc biệt, polysaccharide chiết xuất từ lá hành xanh đã kích thích và tăng cường quá trình sản xuất các kháng thể trung hòa chống lại virus cúm A trên mô hình động vật [1]. Điều này chứng minh rằng cơ chế chống virus cúm của hợp chất này phụ thuộc vào hệ thống miễn dịch của vật chủ thông qua việc nâng cao chức năng miễn dịch [1]. Kết quả này mở ra bằng chứng khoa học cho thấy các thành phần tự nhiên trong hành lá thực sự có tiềm năng hỗ trợ vật chủ chống lại sự xâm nhập của virus gây bệnh.
Khả năng kháng viêm tự nhiên từ các hợp chất chi Hành
Phản ứng viêm quá mức tại đường hô hấp thường là nguyên nhân dẫn đến các triệu chứng khó chịu như đau rát họng, sưng nề và nghẹt mũi khi nhiễm cảm cúm. Các nghiên cứu tổng quan đã chỉ ra rằng các loài rau thuộc chi Hành thể hiện hoạt tính kháng viêm nổi bật trong các thử nghiệm in vitro [2]. Các kết quả kháng viêm này cũng đã được tái lập thành công trên các mô hình cơ thể sống đối với hầu hết các loài chính trong chi Hành, ngoại trừ hẹ tây Allium schoenoprasum [2].
Cụ thể, các thành phần lưu huỳnh hữu cơ, saponin và các dẫn xuất flavonoid glycoside được xác định là những nhóm chất chính mang lại hoạt tính kháng viêm [2]. Việc ức chế các chất trung gian gây viêm giúp làm dịu phản ứng sưng đau ở các mô bị tổn thương.
Mặc dù phần lớn các công trình nghiên cứu sâu rộng về hoạt tính kháng viêm tập trung vào tỏi và hành tây, các nhà khoa học nhận định rằng sự hiện diện của các hoạt chất tương tự trong các loài Allium khác gợi ý tiềm năng sinh học quý giá ở cả hành lá và hẹ [2]. Việc tiêu thụ thường xuyên các loại rau này có thể hỗ trợ cơ thể kiểm soát các phản ứng viêm nhẹ, tạo điều kiện thuận lợi cho biểu mô hô hấp phục hồi.
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm phổ biến
Dù các kết quả nghiên cứu sinh học mang lại nhiều tín hiệu tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng đắn về giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay. Nghiên cứu về hoạt tính ức chế virus cúm A của fructan từ hành lá mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm trên động vật và chiết xuất nước nóng trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người [1]. Lượng hoạt chất được tinh chế trong nghiên cứu có nồng độ khác biệt so với lượng hành lá dùng làm gia vị hàng ngày.
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm ăn thật nhiều hành sống hoặc hẹ tươi có thể thay thế hoàn toàn vaccine phòng cúm hoặc thuốc kháng virus. Thực tế, không có loại thực phẩm nào có thể tiêu diệt tức thì các chủng virus cúm nguy hiểm khi chúng đã xâm nhập sâu vào cơ thể. Việc lạm dụng hành, hẹ với hy vọng "chữa khỏi" cúm có thể làm chậm trễ thời gian chẩn đoán y khoa cần thiết, dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như viêm phế quản hoặc viêm phổi.
Thêm vào đó, việc đun nấu hành hẹ ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài có thể làm thất thoát một phần các hợp chất dễ bay hơi và các vitamin nhạy cảm với nhiệt độ. Ngược lại, nếu ăn sống quá nhiều lại có thể gây kích ứng đường tiêu hóa. Do đó, việc hiểu đúng bản chất hỗ trợ của thực phẩm là yếu tố then chốt để áp dụng an toàn.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng hành lá và hẹ?
Mặc dù là các loại rau ăn lá lành tính đối với đa số mọi người, hành lá và hẹ vẫn tiềm ẩn một số tác dụng phụ đối với những nhóm đối tượng có cơ địa đặc biệt. Do chứa nhiều hợp chất lưu huỳnh hữu cơ bay hơi và tinh dầu cay, việc ăn sống hành hoặc hẹ với số lượng lớn có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày. Người đang mắc bệnh viêm loét dạ dày tá tràng, người thường xuyên bị trào ngược dạ dày thực quản hay ợ nóng nên hạn chế ăn sống, thay vào đó nên nấu chín kỹ hoặc giảm bớt lượng dùng.
Người mắc hội chứng ruột kích thích cũng cần lưu ý khi dung nạp các loại rau thuộc chi Hành. Các chuỗi đường đa phân tử như fructan có trong hành lá tuy có lợi cho hệ miễn dịch nhưng lại thuộc nhóm tinh bột lên men khó tiêu hóa ở một số người có đường ruột nhạy cảm [1]. Khi vào đại tràng, chúng dễ bị vi khuẩn lên men sinh khí, gây ra tình trạng chướng bụng, đầy hơi và khó chịu.
Ngoài ra, những người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang sử dụng thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị nếu có ý định sử dụng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ chi Allium, do một số hợp chất thực vật có thể ảnh hưởng đến quá trình đông cầm máu. Phụ nữ mang thai và người có bệnh lý mạn tính nên duy trì chế độ ăn đa dạng, không nên tự ý áp dụng các bài thuốc dân gian đậm đặc kéo dài mà chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Hướng dẫn sử dụng hành lá, hẹ an toàn và hiệu quả
Để tận dụng tối đa các dưỡng chất thực vật quý giá từ hành lá và hẹ mà không gây áp lực cho hệ tiêu hóa, cách chế biến đóng vai trò vô cùng quan trọng. Bạn nên chọn hành lá và hẹ tươi xanh, không dập nát, ngâm rửa kỹ dưới vòi nước sạch để loại bỏ bụi bẩn và dư lượng tạp chất trước khi sử dụng.
Khi chế biến các món súp, canh hoặc cháo giải cảm, bạn nên xắt nhỏ hành lá và hẹ rồi thả vào bát ngay khi thức ăn vừa được múc ra lúc còn sôi nóng. Việc tiếp xúc với nhiệt độ vừa đủ của nước dùng nóng giúp trích xuất các phân tử fructan tan trong nước nóng mà không làm phân hủy hoàn toàn các hợp chất sinh học quý giá [1]. Cách làm này cũng giúp làm giảm bớt độ hăng nồng khó chịu, giúp các hoạt chất dễ hấp thu hơn đối với cơ thể người ốm.
Trong thực đơn hàng ngày, một người trưởng thành khỏe mạnh có thể bổ sung khoảng 20 đến 50 gram hành lá hoặc lá hẹ tươi vào các món xào nhẹ, nấu canh hoặc làm gia vị kèm theo. Việc kết hợp hành, hẹ cùng các nguồn đạm nạc như thịt gà, cá, đậu phụ và các loại rau xanh khác sẽ tạo nên bữa ăn cân bằng dinh dưỡng, hỗ trợ toàn diện cho hệ thống miễn dịch trong giai đoạn giao mùa.
Tóm lại, hành lá và hẹ là những gia vị truyền thống tuyệt vời với nhiều hợp chất sinh học có tiềm năng nâng cao miễn dịch và kháng viêm tự nhiên [1], [2]. Tuy nhiên, chúng chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi được xem là một phần của lối sống lành mạnh, bao gồm chế độ ăn cân bằng, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và tiêm phòng cúm định kỳ theo khuyến cáo y tế.