Dùng màng bọc thực phẩm quay lò vi sóng có thôi nhiễm chất độc?

Nhiều gia đình có thói quen dùng màng bọc thực phẩm phủ kín bát đĩa rồi cho thẳng vào lò vi sóng để hâm nóng bữa ăn nhanh gọn. Hành động tiện lợi này vô tình khiến lớp màng nhựa mỏng phải chịu nhiệt lượng lớn và tiếp xúc trực tiếp với bề mặt thức ăn. Điều này làm dấy lên băn khoăn liệu các chất hóa dẻo độc hại có thể thôi nhiễm trực tiếp vào món ăn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là việc quay màng bọc nhựa trong lò vi sóng thực sự làm gia tăng đáng kể nguy cơ thôi nhiễm các chất hóa dẻo nguy hại vào thực phẩm. Quá trình giải phóng các hóa chất này phụ thuộc rất lớn vào loại nhựa, nhiệt độ gia nhiệt, thời gian tiếp xúc và hàm lượng chất béo có trong thực phẩm.

Bản chất của màng bọc thực phẩm và nguy cơ rò rỉ hóa chất

Màng bọc thực phẩm sử dụng trong gia đình phổ biến nhất được làm từ màng polyvinyl chloride (PVC), màng polyethylene (PE) hoặc đồng trùng hợp PVDC/PVC. Để các màng nhựa này đạt được độ mềm, dẻo dai và bám dính tốt trên bề mặt chén đĩa, nhà sản xuất bắt buộc phải bổ sung các chất hóa dẻo như phthalate, di-(2-ethylhexyl)adipate (DEHA) hoặc acetyltributyl citrate (ATBC) ^{[1] [2]}.

Bên cạnh màng bọc, các đồ chứa bằng nhựa polypropylene (PP) dùng cho lò vi sóng về nguyên tắc không cần thêm chất hóa dẻo trong công thức gốc ^[3]. Tuy nhiên, các phân tích thực tế vẫn phát hiện sự hiện diện của các phthalate như dibutyl phthalate (DBP) với hàm lượng 1,44 mg/kg, butyl benzyl phthalate (BBP) ở mức 0,10 mg/kg và di-(2-ethylhexyl) phthalate (DEHP) lên tới 8,72 mg/kg trong các đồ đựng bằng nhựa PP được dùng trong lò vi sóng ^[3].

Nguyên nhân của sự tồn lưu hóa chất này có thể bắt nguồn từ việc sử dụng chất xúc tác TiCl4/dibutylphthalate/Mg(OEt)2 trong quá trình trùng hợp sản xuất nhựa PP ^[3]. Trong quá trình tổng hợp chuỗi polymer, chất xúc tác này có thể bị phân hủy và giải phóng DBP trực tiếp vào vật liệu nhựa ^[3]. Ngoài ra, việc tái sử dụng đồ chứa nhiều lần để đựng các thực phẩm đã nhiễm phthalate từ trước cũng làm tích tụ chất độc vào bề mặt hộp nhựa cũ ^[3].

Cơ chế thôi nhiễm: Tác động kép từ nhiệt độ và dầu mỡ

Các chất hóa dẻo trong màng bọc và đồ nhựa không liên kết hóa học bền vững với mạng lưới polymer mà chỉ phân tán xen kẽ giữa các chuỗi phân tử. Khi gặp các điều kiện kích thích từ môi trường ngoài như nhiệt độ cao, cấu trúc mạng polymer dãn nở ra, khiến các phân tử hóa dẻo dễ dàng khuếch tán ra ngoài bề mặt ^[4].

Yếu tố nhiệt độ từ lò vi sóng đóng vai trò như một chất xúc tác gia tốc quá trình thôi nhiễm hóa chất độc hại ^[4]. Tốc độ khuếch tán của các chất hóa học từ màng bọc sang thực phẩm tăng vọt khi nhiệt độ gia nhiệt tăng lên và thời gian tiếp xúc kéo dài ^{[4] [2]}. Một thí nghiệm lưu trữ đã chứng minh mức độ thôi nhiễm của các chất phthalate tăng dần rõ rệt theo các mốc nhiệt độ 20 độ C, 40 độ C và 60 độ C ^[4].

Bên cạnh nhiệt độ, đặc tính của thực phẩm là yếu tố then chốt quyết định lượng hóa chất ngấm vào bữa ăn ^[4]. Đa số các chất hóa dẻo như phthalate và DEHA đều mang đặc tính ưa dầu (lipophilic) ^{[4] [2]}. Do đó, khi màng bọc tiếp xúc với các loại thức ăn giàu chất béo, dầu mỡ, chất hóa dẻo sẽ nhanh chóng hòa tan và di chuyển với nồng độ cao hơn rất nhiều so với môi trường nước thuần túy ^{[4] [2]}.

Các bằng chứng khoa học về sự di chuyển của chất hóa dẻo

Hiện tượng giải phóng hóa chất từ màng bọc vào dung môi mô phỏng thực phẩm đã được nhiều nhóm nghiên cứu khẳng định qua các phương pháp đo lường chuẩn xác ^{[5] [6]}. Một khảo sát năm 2013 áp dụng kỹ thuật sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) phân tích 16 loại phthalate với giới hạn phát hiện từ 0,005 đến 0,025 mg/L đã sử dụng dung môi iso-octane để mô phỏng thực phẩm chứa chất béo ^[5]. Kết quả chỉ ra sự thôi nhiễm rõ rệt từ màng bọc nhựa và túi bảo quản, trong đó một số sản phẩm lưu hành trên thị trường không đạt giới hạn quy định an toàn ^[5].

Một nghiên cứu khác vào năm 2022 khảo sát 24 sản phẩm bao bì nhựa tiếp xúc thực phẩm gồm màng bọc, túi bảo quản, túi hút chân không và khay đựng thịt bằng kỹ thuật sắc ký độ phân giải cao Orbitrap ^[6]. Nghiên cứu này ghi nhận màng bọc nhựa và khay đựng thịt có mức độ thôi nhiễm hóa chất cao sau 10 ngày theo dõi ^[6]. Đáng chú ý, các nhà khoa học đã nhận diện được 11 hợp chất thôi nhiễm thuộc danh mục chất gây lo ngại hoặc chất độc hại ưu tiên, đồng thời sản phẩm thoái hóa của chất chống oxy hóa Irgafos 168 đã vượt ngưỡng thôi nhiễm tối đa lý thuyết ^[6].

Đối với việc đun nóng trong lò vi sóng, nghiên cứu trên đồ đựng bằng nhựa PP gia nhiệt nước cho thấy nồng độ DBP tối đa tìm thấy trong nước sau khi quay vi sóng đạt 7,5 microg/L ^[3]. Mức này cao hơn cả tiêu chuẩn nồng độ ô nhiễm tối đa (MCL) của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (US EPA) quy định cho DEHP trong nước uống là 6,0 microg/L ^[3].

Thôi nhiễm thực tế trên các loại thực phẩm khi quay vi sóng

Không dừng lại ở các dung môi mô phỏng, nhiều thử nghiệm đã đo lường trực tiếp lượng chất hóa dẻo ngấm vào thức ăn thật trong điều kiện nấu nướng gia đình ^{[7] [1] [2]}.

Một công bố khoa học từ năm 1987 đã đánh giá mức thôi nhiễm chất hóa dẻo DEHA từ màng nhựa PVC vào đa dạng các món ăn trong nhiều tình huống sử dụng tại gia đình ^[2]. Kết quả cho thấy lượng thôi nhiễm tăng tỷ lệ thuận với thời gian và nhiệt độ, đồng thời đạt mức cao nhất khi màng nhựa tiếp xúc trực tiếp lên bề mặt thực phẩm nhiều chất béo ^[2]. Các món ăn như phô mai, thịt nấu chín, bánh ngọt và thức ăn nấu chín bằng lò vi sóng ghi nhận hàm lượng DEHA ngấm vào cao nhất ^[2]. Ngược lại, việc phủ màng bọc lên miệng bát nhưng không chạm trực tiếp vào thức ăn khi hâm nóng lại trong lò vi sóng chỉ ghi nhận mức thôi nhiễm rất thấp ^[2].

Năm 1988, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá sự di chuyển của chất hóa dẻo thay thế acetyltributyl citrate (ATBC) từ màng nhựa PVDC/PVC trong quá trình gia nhiệt vi sóng ^[1]. Khi màng nhựa chỉ dùng để che phủ miệng bát súp với mức độ tiếp xúc tối thiểu, hàm lượng ATBC thôi nhiễm sang súp chỉ ở mức 0,4 mg/kg ^[1]. Tuy nhiên, khi màng bọc này được dùng để lót khay và tiếp xúc trực tiếp toàn diện với bánh quy nướng trong lò vi sóng, hàm lượng ATBC thôi ra đã vọt lên tới 79,8 mg/kg ^[1].

Nghiên cứu khảo sát sâu rộng tại Canada trên 260 mẫu thực phẩm và 98 mẫu khẩu phần ăn tổng hợp cũng chỉ ra rằng hàm lượng DEHA trong thực phẩm ăn sẵn bọc màng nhựa tăng vọt sau khi được gia nhiệt ^[8]. Mức DEHA ngấm vào phô mai bọc màng nhựa tại cửa hàng được phát hiện lên tới 310 microg/g ^[8]. Các chất phthalate nguy hại như DEHP, DBP, BBP và DEP đều được tìm thấy đồng thời trên cả bao bì màng bọc lẫn thực phẩm tiếp xúc bên trong ^[8].

Nghiên cứu năm 2021 tiến hành phân tích sự di chuyển của phthalate vào thịt bò băm được bảo quản ở 2 độ C, -18 độ C và sau khi xử lý nhiệt bằng bức xạ vi sóng ^[7]. Diện tích tiếp xúc bề mặt, độ ẩm, lượng mỡ và việc chiếu xạ lò vi sóng đều tác động mạnh đến mức độ và tốc độ thôi nhiễm phthalate vào thịt ^[7]. Dù mẫu thịt bò tươi tại nông trại chưa qua đóng gói đã có sẵn một lượng nhỏ phthalate từ thức ăn hoặc nguồn nước chăn nuôi, việc bao gói bằng nhựa và xử lý nhiệt vi sóng sau đó đã làm tăng rõ rệt hàm lượng phthalate trong các mẫu thịt ^[7].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng việc sử dụng nhiệt độ cao như sóng viba sẽ thúc đẩy chất hóa dẻo từ màng bọc ngấm vào thức ăn ^{[7] [4] [2]}. Các phương pháp phân tích hiện đại như GC-MS kết hợp chiết pha rắn phân tán hay phổ khối Orbitrap đã khẳng định độ nhạy và tính chuẩn xác cao trong việc định danh các chất độc hại ^{[5] [6]}.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cũng cho thấy những giới hạn nhất định. Hàm lượng các chất thôi nhiễm dao động rất lớn giữa các loại nhựa khác nhau, bởi mỗi nhà sản xuất lại sử dụng tỷ lệ chất hóa dẻo và phụ gia hoàn toàn riêng biệt ^[7]. Mặt khác, các quy định pháp lý hiện nay vẫn chưa bao quát hết giới hạn an toàn cho toàn bộ các chất thuộc nhóm phthalate cũng như các hợp chất phái sinh ngoài ý muốn (NIAS) ^{[3] [6]}. Việc đánh giá rủi ro còn phức tạp do thực phẩm thô ban đầu có thể đã mang sẵn một dư lượng phthalate nhất định từ môi trường trang trại trước khi được đóng gói ^[7].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng màng bọc thực phẩm

Sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là cho rằng mọi loại màng bọc thực phẩm đều có thể chịu được nhiệt độ lò vi sóng như nhau. Trên thực tế, màng nhựa PVC thông thường chứa lượng lớn chất hóa dẻo như DEHA hay phthalate, vốn rất dễ bị giải phóng khi gặp nhiệt và mỡ ^{[2] [8]}. Ngay cả màng nhựa PVDC/PVC dùng chất hóa dẻo ATBC vẫn có thể thôi nhiễm lượng lớn chất này nếu áp sát vào thực phẩm béo lúc gia nhiệt ^[1].

Một ngộ nhận khác là nghĩ rằng chỉ cần đậy màng bọc kín thì thức ăn sẽ an toàn tuyệt đối. Nhiều người kéo căng màng bọc dính sát vào bề mặt các món nhiều dầu mỡ như thịt kho, gà rán rồi quay vi sóng. Chính sự tiếp xúc trực tiếp giữa chất béo nóng và màng nhựa là con đường ngắn nhất khiến các hóa chất ưa dầu khuếch tán ồ ạt vào bữa ăn ^{[4] [2]}.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng các loại hộp nhựa PP an toàn cho lò vi sóng sẽ không bao giờ thôi nhiễm phthalate. Dù nhựa PP không bắt buộc dùng chất hóa dẻo, dư lượng từ chất xúc tác trong khâu sản xuất vật liệu hoặc sự tích tụ từ các lần chứa thực phẩm trước đó vẫn có thể thôi nhiễm DBP vào nước khi quay vi sóng ^[3].

Ai nên đặc biệt thận trọng với chất thôi nhiễm từ nhựa?

Bất kỳ người tiêu dùng nào cũng nên giảm thiểu phơi nhiễm hóa chất từ nhựa, nhưng có những nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trong chế độ ăn uống:

• Phụ nữ mang thai và các bà mẹ đang cho con bú: Các chất hóa dẻo như phthalate là nhóm hóa chất gây rối loạn nội tiết, có khả năng đi qua hàng rào sinh học và tác động tiêu cực đến sự phát triển của thai nhi.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Cơ thể trẻ đang trong giai đoạn hoàn thiện các cơ quan chuyển hóa và nhạy cảm gấp nhiều lần người lớn trước các chất can thiệp hormone.
• Những người mắc các bệnh mạn tính liên quan đến gan, thận: Khả năng đào thải độc chất suy giảm khiến việc tích tụ hóa chất ngoại sinh trở nên nguy hiểm hơn. Khi có bệnh lý nền, người bệnh nên tham khảo thêm ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để thiết lập chế độ ăn an toàn.

Hướng dẫn sử dụng màng bọc và hâm nóng an toàn trong gian bếp

Để tận dụng sự tiện lợi của lò vi sóng mà không rước thêm hóa chất độc hại vào người, người tiêu dùng nên áp dụng các nguyên tắc kỹ thuật sau:

• Tuyệt đối không để màng bọc tiếp xúc trực tiếp với bề mặt thức ăn khi quay lò vi sóng ^{[1] [2]}. Cần giữ khoảng cách thông thoáng giữa bề mặt món ăn và lớp màng che phủ bên trên bát đĩa ^[2].
• Không dùng màng bọc nhựa để lót đáy khay hoặc bọc kín các món ăn giàu chất béo, dầu mỡ, phô mai khi gia nhiệt ^{[4] [1] [2]}.
• Lựa chọn giải pháp thay thế an toàn hơn khi quay vi sóng bằng cách chuyển thức ăn sang đĩa sứ, thau thủy tinh chịu nhiệt và dùng nắp đậy chuyên dụng bằng thủy tinh hoặc gốm sứ.
• Giảm thiểu thời gian hâm nóng và kiểm soát công suất vi sóng ở mức vừa phải, bởi nhiệt độ cao và thời gian kéo dài là hai yếu tố thúc đẩy thôi nhiễm mạnh nhất ^{[4] [2]}.

Tóm lại, màng bọc thực phẩm rất hữu ích để bảo quản lạnh nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ thôi nhiễm chất hóa dẻo độc hại khi bị nung nóng trong lò vi sóng. Hãy thay đổi thói quen bằng cách không để màng nhựa chạm vào thức ăn nóng nhiều mỡ, hoặc ưu tiên dùng đồ chứa bằng thủy tinh và gốm sứ để bảo vệ sức khỏe lâu dài cho cả gia đình.