Nhiều người thường xuyên đối mặt với cảm giác nóng rát sau xương ức, ợ chua và khó chịu ở vùng thượng vị mỗi khi ăn no hoặc nằm xuống. Để xoa dịu tình trạng này, một trong những biện pháp dân gian quen thuộc nhất được truyền tai nhau là uống tinh bột nghệ pha cùng mật ong vào mỗi buổi sáng. Tuy nhiên, không ít người vẫn băn khoăn liệu sự kết hợp này có thực sự bảo vệ được niêm mạc đường tiêu hóa hay không và cần sử dụng với liều lượng, thời điểm nào để đạt được sự an toàn tối ưu.
Thực tế, nghệ chứa hoạt chất curcumin có đặc tính chống viêm và chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ niêm mạc trước tác động kích ứng của dịch tiêu hóa. Dù vậy, hỗn hợp này chỉ đóng vai trò hỗ trợ cải thiện triệu chứng chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Việc sử dụng sai cách, uống quá đậm đặc hoặc dùng sai thời điểm thậm chí có thể gây phản tác dụng đối với hệ tiêu hóa nhạy cảm.
Tổn thương niêm mạc trong bệnh trào ngược dạ dày thực quản diễn ra như thế nào?
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản là một rối loạn tiêu hóa mạn tính phổ biến với tỷ lệ mắc ngày càng gia tăng, gây ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng sống của người bệnh [1]. Hiện tượng trào ngược dạ dày là sự di chuyển của các chất chứa trong dạ dày lên thực quản, vốn là một quá trình sinh lý bình thường có thể xuất hiện ngắt quãng trong ngày ở cả người lớn và trẻ nhỏ [2]. Tuy nhiên, khi cơ thắt thực quản dưới bị suy yếu hoặc hoạt động bất thường, các chất dịch này sẽ trào ngược lên thực quản trong thời gian kéo dài [3].
Sự tiếp xúc lặp đi lặp lại của thực quản với axit clohydric, enzym pepsin, muối mật và các enzym tụy sẽ phá hủy niêm mạc thực quản [4]. Quá trình này gây ra phản ứng viêm cục bộ và làm gia tăng tính thấm của khoảng gian bào giữa các tế bào biểu mô [4]. Tình trạng viêm thực quản trào ngược chỉ xuất hiện ở dưới 50% số bệnh nhân mắc hội chứng trào ngược [3]. Hậu quả của các đợt ợ nóng và ợ chua tái diễn là hàng rào niêm mạc thực quản bị tổn hại nghiêm trọng [1].
Ở trạng thái sinh lý bình thường, niêm mạc thực quản được bảo vệ bởi ba cấp độ bao gồm trước biểu mô, biểu mô và sau biểu mô [5]. Hàng rào trước biểu mô đóng vai trò then chốt vì các yếu tố tấn công chủ yếu hoạt động bên trong lòng thực quản [5]. Hàng rào này được gia cố bởi số lượng và chất lượng các thành phần hữu cơ trong nước bọt như mucin, protein không phải mucin, yếu tố tăng trưởng biểu bì và prostaglandin E2 [5]. Độ bền vững của biểu mô còn phụ thuộc vào các khoảng gian bào, các liên kết vòng bịt và hệ thống protein liên kết như claudin hay occludin [6]. Khi dịch axit cùng pepsin vượt qua các hàng rào này, các phản ứng viêm mô học sẽ bùng phát dữ dội [6].
Curcumin trong nghệ tác động như thế nào lên niêm mạc tiêu hóa?
Nghệ chiết xuất từ thân rễ của cây nghệ vàng đã được sử dụng từ thời cổ đại trong phòng ngừa và hỗ trợ điều trị nhiều vấn đề sức khỏe [7]. Trong y học truyền thống châu Á, thân rễ nghệ được xem như một phương thuốc thảo dược trị các chứng khó tiêu, đầy hơi, tiêu chảy và viêm loét dạ dày tá tràng [7]. Hoạt chất polyphenol chính được phân lập từ nghệ là curcumin [7]. Curcumin đã được ghi nhận sở hữu các hoạt tính sinh học đa dạng bao gồm chống viêm, chống oxy hóa, ức chế quá trình chết theo chương trình và ngăn chặn tế bào khối u [7].
Các bằng chứng khoa học cho thấy curcumin thể hiện tác động đa mục tiêu có lợi trên đường tiêu hóa [7]. Hợp chất này thể hiện tiềm năng bảo vệ cơ thể trước viêm thực quản trào ngược, thực quản Barrett và các tổn thương niêm mạc dạ dày do thuốc chống viêm không steroid hay hóa chất hoại tử gây ra [7]. Ngoài ra, curcumin còn cho thấy vai trò bổ trợ trong việc kiểm soát vi khuẩn Helicobacter pylori ở cả động vật thực nghiệm và con người [7]. Khả năng ức chế sự xâm lấn cũng như tăng sinh của các tế bào ung thư dạ dày của curcumin cũng mở ra hướng nghiên cứu mới trong tương lai [7].
Khi đi vào đường tiêu hóa, các phân tử polyphenol hỗ trợ trung hòa các gốc tự do phát sinh từ ổ viêm. Việc giảm bớt gánh nặng oxy hóa tại chỗ giúp các tế bào biểu mô duy trì được tính toàn vẹn chức năng. Nhờ đó, niêm mạc dạ dày và đoạn dưới thực quản có thêm điều kiện thuận lợi để tự sửa chữa các vi tổn thương bề mặt. Mật ong khi kết hợp cùng nghệ đóng vai trò như một dung môi tự nhiên giúp làm dịu cảm giác cồn cào và hỗ trợ bao phủ nhẹ nhàng bề mặt tiếp xúc.
Khoa học thực nghiệm nói gì về chiết xuất củ nghệ?
Để đánh giá chính xác tác động của nghệ lên tình trạng viêm thực quản, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 đã tiến hành thử nghiệm trên động vật [3]. Nghiên cứu này sử dụng chiết xuất ethanol 30% từ thân rễ nghệ vàng để kiểm tra khả năng bảo vệ trên chuột cống trắng dòng Sprague-Dawley bị gây viêm thực quản trào ngược cấp tính [3]. Các nhà nghiên cứu kích hoạt tình trạng viêm cấp bằng cách thắt môn vị kết hợp ranh giới giữa dạ dày tuyến và tiền đình dạ dày, sau đó thu thập mẫu mô sau phẫu thuật 5 giờ [3].
Trước khi tiến hành gây trào ngược 90 phút, chiết xuất nghệ được đưa vào đường tiêu hóa của chuột theo các nồng độ thử nghiệm [3]. Kết quả phân tích hóa sinh và mô bệnh học cho thấy việc sử dụng chiết xuất nghệ đã làm giảm rõ rệt mức độ tổn thương mô thực quản ở chuột thí nghiệm [3]. Hoạt chất từ nghệ giúp hạ thấp nồng độ men gan ALT và AST trong máu chuột [3]. Đồng thời, chiết xuất này làm suy giảm đáng kể lượng các chất oxy hóa gây hại gồm gốc oxy phản ứng ROS, peroxynitrite và sản phẩm peroxy hóa lipid TBARS [3].
Bên cạnh đó, phân tích biểu hiện protein qua kỹ thuật Western blot cho thấy chiết xuất thân rễ nghệ làm gia tăng các yếu tố chống oxy hóa nội sinh [3]. Chiết xuất này ức chế sự hoạt hóa của yếu tố hạt nhân NF-kappaB, từ đó dẫn đến việc triệt tiêu sự biểu hiện của các protein tiền viêm trong mô thực quản [3]. Dù kết quả này rất hứa hẹn và gợi mở tiềm năng ứng dụng nghệ như một chất hỗ trợ điều trị viêm thực quản, giới hạn rõ ràng là nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mô hình động vật gặm nhấm [3]. Cơ thể người có dược động học, khả năng hấp thu và áp lực cơ học thực quản phức tạp hơn rất nhiều.
Vai trò của hàng rào bảo vệ niêm mạc trong kiểm soát trào ngược
Trước đây, trọng tâm của việc kiểm soát trào ngược thường tập trung hoàn toàn vào việc ức chế bài tiết axit dạ dày bằng thuốc kháng histamine H2 hoặc thuốc ức chế bơm proton [8]. Tuy nhiên, các liệu pháp ức chế axit không phải lúc nào cũng giải quyết được tận gốc nguyên nhân và có thể đi kèm một số tác dụng không mong muốn nếu sử dụng kéo dài [2]. Dịch trào ngược không chỉ có axit đơn thuần mà còn chứa cả pepsin, dịch mật và dịch tụy [4]. Do đó, chiến lược củng cố lớp hàng rào cơ học để bảo vệ niêm mạc thực quản đang trở thành một hướng tiếp cận y khoa rất quan trọng [2].
Các phân tử mucin tạo nên lớp gel nhầy che phủ bề mặt là thành phần sống còn để bảo vệ niêm mạc thực quản trước sự tấn công hóa học [1]. Ở những người bị viêm thực quản trào ngược, tốc độ tiết mucin, protein bảo vệ và yếu tố tăng trưởng biểu bì EGF trong nước bọt bị suy giảm rõ rệt khi gặp kích thích axit và pepsin [5]. Sự suy giảm đáp ứng bảo vệ này khiến niêm mạc càng trở nên mong manh và dễ bị loét [5]. Do đó, bất kỳ biện pháp nào giúp giảm tác động bào mòn của dịch vị lên biểu mô đều mang lại lợi ích nhất định.
Một nghiên cứu năm 2022 trên 25 thanh thiếu niên mắc trào ngược dạ dày thực quản đã sử dụng công thức bảo vệ niêm mạc chứa sodium hyaluronate và chondroitin sulphate dùng 3 lần mỗi ngày sau bữa ăn trong 3 tuần [2]. Kết quả ghi nhận các triệu chứng ợ nóng, nóng rát thượng vị và trớ sau ăn đều giảm rõ rệt mà không ghi nhận tác dụng phụ nào [2]. Điều này cho thấy việc che chở cơ học cho niêm mạc đóng góp to lớn vào việc làm lành tổn thương [2]. Khi người bệnh uống một lượng nhỏ mật ong nghệ vừa phải, hỗn hợp sệt này cũng góp phần tạo nên một lớp lót tạm thời trên niêm mạc dạ dày, giúp giảm bớt sự kích ứng trực tiếp của dịch vị.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nghệ và mật ong
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng nghệ và mật ong có thể thay thế hoàn toàn thuốc chữa bệnh hoặc "trị dứt điểm" trào ngược dạ dày. Mặc dù curcumin có tác dụng chống viêm và bảo vệ mô tiêu hóa [7], trào ngược liên quan mật thiết đến sự suy yếu của cơ thắt thực quản dưới và thói quen sinh hoạt [3]. Nghệ và mật ong hoàn toàn không thể làm biến mất ngay lập tức các rối loạn cơ học của cơ thắt hay thay đổi hoàn toàn cấu trúc giải phẫu.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng uống càng đặc và uống càng nhiều thì niêm mạc càng nhanh hồi phục. Việc sử dụng bột nghệ chưa tách tinh dầu với liều lượng quá cao có thể gây kích ứng ngược lại dạ dày, dẫn đến cảm giác đầy bụng, buồn nôn hoặc nóng rát. Tương tự, mật ong chứa hàm lượng đường fructose và glucose cao. Nếu pha quá ngọt, nồng độ đường đậm đặc có thể làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ống tiêu hóa, gây trướng bụng và kích thích dạ dày co bóp mạnh hơn, vô tình thúc đẩy dịch vị trào ngược lên thực quản.
Một sai lầm khác là sử dụng hỗn hợp này thay cho bữa ăn sáng hoặc uống ngay trước khi đi ngủ vào ban đêm. Uống một lượng dịch ngọt sát giờ ngủ có thể làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày khi nằm, khiến các triệu chứng trào ngược ban đêm trở nên trầm trọng hơn. Mật ong nghệ cần được xem là biện pháp dinh dưỡng bổ trợ, hoạt động tốt nhất khi được phối hợp cùng chế độ sinh hoạt điều độ và tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng mật ong nghệ?
Dù là các nguyên liệu tự nhiên lành tính, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng nghệ và mật ong mỗi ngày. Nhóm đối tượng đầu tiên cần lưu ý là người mắc bệnh đái tháo đường hoặc rối loạn dung nạp đường huyết. Mật ong có chỉ số đường huyết tương đối cao và có thể làm dao động đường huyết nhanh chóng nếu dùng thường xuyên mà không kiểm soát khẩu phần.
Những người đang gặp các vấn đề về gan mật, đặc biệt là sỏi túi mật hoặc tắc nghẽn đường dẫn mật, cần hết sức thận trọng trước khi dùng curcumin liều cao. Hoạt chất từ nghệ có thể kích thích túi mật co bóp, đôi khi gây ra các cơn đau quặn mật dữ dội ở những người đã có sẵn sỏi. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang sử dụng các loại thuốc chống đông máu cũng không nên tự ý dùng nhiều nghệ do đặc tính ức chế ngưng tập tiểu cầu nhẹ của curcumin.
Phụ nữ mang thai và người có cơ địa dễ dị ứng với phấn hoa hoặc mật ong cũng cần tránh sử dụng bừa bãi. Ngoài ra, trẻ nhỏ dưới 1 tuổi tuyệt đối không được dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào do nguy cơ ngộ độc độc tố vi khuẩn clostridium botulinum. Những người đang trong đợt viêm loét dạ dày chảy máu cấp tính cần đến bệnh viện thăm khám ngay lập tức thay vì cố gắng tự điều trị tại nhà bằng các bài thuốc truyền miệng.
Hướng dẫn sử dụng nghệ và mật ong đúng cách mỗi ngày
Để tận dụng tối đa lợi ích chống viêm của curcumin [7] mà không gây áp lực lên dạ dày, người dùng cần tuân thủ liều lượng và thời điểm hợp lý. Mỗi ngày chỉ nên dùng từ 1 đến 2 thìa cà phê nhỏ tinh bột nghệ nguyên chất (khoảng 5-10 gam), kết hợp cùng 1/2 đến 1 thìa cà phê mật ong nguyên chất. Lượng nước ấm pha kèm nên dao động trong khoảng 100-150 ml với nhiệt độ nước từ 40 đến 45 độ C để không làm biến tính các enzyme tự nhiên trong mật ong.
Thời điểm thích hợp nhất để uống là vào buổi sáng, trước bữa ăn đầu tiên khoảng 15 đến 30 phút. Khoảng thời gian này giúp hỗn hợp nhẹ nhàng tráng qua bề mặt niêm mạc dạ dày khi dạ dày còn tương đối rỗng. Một lựa chọn khác là uống sau các bữa ăn chính từ 30 phút đến 1 giờ nếu người bệnh thường có cảm giác xót ruột khi uống trước ăn. Tuyệt đối không uống ngay sát giờ đi ngủ hoặc uống khi vừa ăn no căng bụng.
Người bị trào ngược nên ưu tiên sử dụng tinh bột nghệ đã được lọc tách tạp chất và tinh dầu để tránh gây nóng và kích ứng đường ruột. Khi pha, cần khuấy đều tay để bột nghệ phân tán hoàn toàn trong nước, tránh uống cặn bột dính lại ở cổ họng gây phản xạ ho hoặc buồn nôn. Để tối ưu hóa hiệu quả, việc bổ sung nghệ mật ong phải song hành với việc chia nhỏ bữa ăn, tránh thức ăn cay nóng, không nằm ngay sau khi ăn và nâng cao đầu giường khi ngủ.
Tóm lại, nghệ và mật ong là sự kết hợp lành tính, mang lại một số hỗ trợ nhất định trong việc làm dịu niêm mạc và chống viêm cục bộ [1, 5]. Tuy nhiên, giải pháp tự nhiên này chỉ phát huy giá trị khi được thực hiện đúng liều lượng, đúng thời điểm và không lạm dụng quá mức. Người bệnh trào ngược dạ dày thực quản cần xây dựng lối sống khoa học và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có lộ trình điều trị an toàn, toàn diện nhất.
