Người cao tuổi không uống được sữa: Thách thức lớn cho xương khớp

Nhiều người lớn tuổi tại Việt Nam gặp phải tình trạng đầy hơi, đau bụng hoặc tiêu chảy mỗi khi uống sữa thông thường. Lo sợ rối loạn tiêu hóa kéo dài khiến không ít gia đình chọn giải pháp cắt bỏ hoàn toàn các sản phẩm từ sữa ra khỏi bữa ăn hàng ngày. Tuy nhiên, việc loại bỏ sữa mà không có phương án thay thế phù hợp dễ đẩy người cao tuổi vào nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng, đặc biệt là vitamin D và canxi [1], [2].

Nếu không thể dung nạp sữa chua ngọt hay sữa tươi công thức, người cao tuổi hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa thiếu hụt vitamin D thông qua ba con đường then chốt: tận dụng nguồn tổng hợp tự nhiên từ ánh nắng mặt trời, bổ sung các loại cá biển giàu chất béo và sử dụng các sản phẩm thay thế phù hợp như chế phẩm không chứa đường lactose hoặc thực phẩm bổ sung chuyên biệt [1], [3], [4].

Vì sao việc kiêng khem quá mức gây hại cho người già?

Hiện tượng bất dung nạp đường lactose có xu hướng gia tăng theo tuổi tác, nhưng các triệu chứng khó chịu thực tế lại có thể giảm dần theo thời gian nếu cơ thể thích nghi [1]. Ở người lớn tuổi, tình trạng kém hấp thu kết hợp cùng các vấn đề sức khỏe phổ biến như suy giảm nhận thức, chán ăn, khó nuốt hoặc bệnh lý răng miệng khiến nguy cơ suy dinh dưỡng tăng vọt [2]. Khi cắt giảm đột ngột các sản phẩm từ sữa, cơ thể bị hụt đi lượng lớn protein chất lượng cao và khoáng chất, đe dọa trực tiếp đến hệ cơ và mật độ xương [2].

Hơn nữa, người cao tuổi vốn dĩ đã giảm khả năng hấp thu canxi qua đường tiêu hóa [1]. Tình trạng bất dung nạp lactose nếu không được quản lý đúng cách có thể làm tăng nguy cơ gãy xương cẳng tay và xương hông [5]. Do đó, các chuyên gia khuyến cáo việc chăm sóc dinh dưỡng ở đối tượng này cần tránh các chế độ ăn kiêng khem quá mức và cần tiếp cận theo hướng cá thể hóa từng người [2], [5].

Cơ chế tác động: Thiếu vitamin D tàn phá cơ thể ra sao?

Vitamin D không chỉ đơn thuần là một vi chất giúp lắng đọng canxi vào xương. Các thụ thể của vitamin D hiện diện ở rất nhiều cơ quan và mô trong cơ thể, tạo nên vai trò sinh học vô cùng sâu rộng [3]. Ở hệ nội tiết, vitamin D rất cần thiết cho quá trình tiết insulin thích hợp của các tế bào beta đảo tụy; khi thiếu hụt vi chất này, sự tiết insulin bị giảm sút dần và dẫn tới tình trạng rối loạn dung nạp đường [6].

Khi người cao tuổi bị thiếu vitamin D, hậu quả không dừng lại ở loãng xương hay rối loạn khoáng hóa xương [3], [4]. Tình trạng này tác động tiêu cực đến hệ cơ xương, hệ tim mạch và thận, đồng thời làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính nguy hiểm như đái tháo đường týp 2, nhồi máu cơ tim, suy giảm nhận thức, trầm cảm và một số bệnh ung thư [6], [3], [4]. Sự sụt giảm vitamin D cũng liên quan mật thiết đến huyết áp và các yếu tố gây xơ vữa mạch máu [6].

Khoa học nói gì về nguy cơ thiếu hụt ở người cao tuổi?

Một tổng quan khoa học năm 2017 về các yếu tố thúc đẩy thiếu hụt vitamin D ở người già chỉ ra rằng phần lớn người cao tuổi, đặc biệt là phụ nữ, bị thiếu vi chất này do hàm lượng 7-dehydrocholesterol dưới da suy giảm, làm giảm khả năng tự tổng hợp từ ánh nắng mặt trời [4]. Nồng độ 25(OH)D3 trong huyết thanh thường hạ thấp nhất vào mùa đông và mùa xuân [4]. Khảo sát cũng cho thấy sự thiếu hụt này xuất phát từ khẩu phần ăn ít tiêu thụ cá biển nhỏ, tình trạng béo phì, ít vận động ngoài trời và các bệnh mạn tính như suy giảm chức năng thận hay bệnh đường tiêu hóa gây kém hấp thu [4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2011 cũng xác nhận người cao tuổi là nhóm nguy cơ rất cao do thói quen ít hoạt động ngoài trời, da dày lên và suy giảm chức năng lọc của thận [3]. Khi nồng độ vitamin D huyết thanh xuống thấp (dưới 20 ng/mL), các ảnh hưởng xấu đến hệ tim mạch và cơ quan vận động thể hiện rõ rệt, đòi hỏi can thiệp bổ sung qua đường uống [7], [3].

Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2022 về giải pháp cho người cao tuổi không dung nạp lactose đã thử nghiệm sản phẩm sữa lên men kefir không chứa lactose (LFK) [8]. Kết quả đánh giá cảm quan cho thấy loại thực phẩm này chứa lượng ketone tạo hương kem gấp 2 lần, vị ngọt dịu hơn nhờ đường tự do glucose và galactose, được 63% đến 73% người cao tuổi đánh giá là "vừa vặn" về độ ngọt và độ chua trên thang đo chuẩn JAR [8]. Đây là minh chứng cho thấy công nghệ chế biến hiện đại hoàn toàn có thể giúp người cao tuổi tận dụng nguồn dinh dưỡng từ sữa lên men mà không gây khó chịu tiêu hóa [8].

Hiểu lầm thường gặp: Cứ không uống được sữa là thiếu vitamin D?

Một hiểu lầm phổ biến là hễ kiêng sữa hoàn toàn thì nồng độ vitamin D trong máu sẽ lập tức tụt dốc không phanh. Một nghiên cứu năm 2021 khi phân tích các chỉ số chuyển hóa canxi và phosphat đã ghi nhận rằng, bản thân tình trạng bất dung nạp lactose không làm thay đổi nồng độ vitamin D huyết thanh giữa nhóm ăn kiêng giảm lactose và nhóm ăn bình thường [7]. Thiếu vitamin D không phải là đặc điểm cố hữu do hội chứng ruột không dung nạp lactose gây ra [7].

Ngoài ra, nhiều người nghĩ rằng không uống được sữa là phải từ bỏ vĩnh viễn mọi chế phẩm từ sữa. Hướng dẫn của Hiệp hội Y khoa Quốc gia (NMA) khẳng định người có cơ địa khó tiêu lactose vẫn có thể thích nghi tốt nếu chia nhỏ lượng dùng từ 120-240 mL mỗi lần, uống cùng các bữa ăn chính, hoặc thay thế bằng các loại phô mai lâu năm vốn chứa rất ít đường tự do [1]. Thậm chí, việc bổ sung men tiêu hóa hay thực phẩm không chứa lactose không phải lúc nào cũng cần thiết tuyệt đối ở mọi cá nhân nếu họ biết cách phân bổ bữa ăn hợp lý [5].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Người cao tuổi có bệnh thận mạn tính cần hết sức lưu ý, bởi sự suy giảm chức năng thận làm gián đoạn quá trình hydroxyl hóa để chuyển đổi vitamin D thành dạng chuyển hóa có hoạt tính [4].

Những người mắc các bệnh lý tiêu hóa mạn tính, rối loạn hấp thu chất béo hoặc suy giảm chức năng gan cũng đối mặt với nguy cơ kém hấp thu các dạng cholecalciferol và ergocalciferol [4]. Những trường hợp này cần được thăm khám y tế định kỳ để đánh giá nồng độ vi chất cụ thể, tuyệt đối không tự ý mua các loại viên uống vitamin D liều cao mà không có sự chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [2], [4].

Giải pháp thực tế: Bù đắp vitamin D không cần sữa

Để duy trì nồng độ vitamin D tối ưu khi không thể uống sữa bò tươi hay sữa công thức, người cao tuổi có thể áp dụng các giải pháp khoa học sau:

  • Tận dụng ánh sáng mặt trời: Tiếp xúc ánh nắng giúp kích hoạt quá trình tự tổng hợp vitamin D qua da, trong đó tác động cải thiện nồng độ 25(OH)D3 ở nam giới diễn ra mạnh mẽ hơn ở nữ giới [4]. Nên duy trì thói quen đi bộ hoặc tập thể dục nhẹ ngoài trời [6]. Khả năng chuyển hóa đường và nồng độ chất đông máu fibrinogen cũng được ghi nhận cải thiện tốt hơn vào mùa hè nhiều nắng [6].
  • Ưu tiên cá biển béo: Chế độ ăn thiếu các loại cá biển là nguyên nhân lớn dẫn đến thiếu vitamin D [4]. Nên đưa vào thực đơn các loại cá béo từ 2-3 bữa mỗi tuần để bổ sung nguồn vi chất tự nhiên qua đường tiêu hóa [4].
  • Sử dụng sữa lên men không lactose hoặc phô mai già: Thay vì sữa nước thông thường, có thể chọn các sản phẩm kefir không lactose vốn chứa nhiều vi khuẩn có lợi và được người cao tuổi hấp thu tốt [8], hoặc sử dụng phô mai ủ lâu năm chứa hàm lượng lactose cực thấp [1]. Nếu uống sữa, hãy chia lượng nhỏ (120-240 mL), uống kèm trong bữa ăn thay vì uống khi bụng đói [1].
  • Dùng thực phẩm bổ sung: Với những người ít ra ngoài hoặc sống trong điều kiện thiếu nắng, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung vitamin D đường uống đã được chứng minh giúp cải thiện kiểm soát đường huyết, hỗ trợ huyết áp và ngăn ngừa loãng xương [6], [5], [3], [4].

Không uống được sữa bò không đồng nghĩa với việc chấp nhận để xương yếu đi hay sức khỏe suy kiệt [1], [2]. Bằng cách kết hợp linh hoạt lối sống vận động ngoài trời, tăng cường cá biển béo trong mâm cơm và chọn đúng các thực phẩm thay thế thích hợp, người cao tuổi hoàn toàn có thể duy trì hệ xương vững chắc và sức khỏe dẻo dai mỗi ngày [3], [4]. Khi có các bệnh lý nền mạn tính, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để có phác đồ điều chỉnh vi chất an toàn nhất [2], [4].