Phụ nữ mang thai thèm đồ ăn vặt vỉa hè cần tránh tuyệt đối những món nào?

Nỗi thèm ăn vặt vỉa hè và những rủi ro tiềm ẩn trong thai kỳ

Khi mang thai, sự thay đổi hormone thường khiến mẹ bầu có cảm giác thèm ăn mãnh liệt, đặc biệt là những món quà vặt hấp dẫn nơi góc phố như nộm, nem chua, xúc xích, bánh tráng trộn hay các loại nước ép mát lạnh. Đứng trước những món ăn vỉa hè bắt mắt, thơm ngon, rất khó để chị em kìm lòng. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi và hương vị kích thích ấy là những mối nguy cơ vi sinh vật có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi.

Để bảo vệ con yêu, mẹ bầu cần kiên quyết nói "không" với các món ăn đường phố chế biến sẵn từ thịt nguội, phô mai tươi, thực phẩm tái sống hoặc các loại rau trộn nguội lạnh không được che chắn cẩn thận. Đây chính là môi trường lý tưởng cho hai tác nhân gây bệnh cực kỳ nguy hiểm là vi khuẩn Listeria monocytogenes và ký sinh trùng Toxoplasma gondii.

Cơ chế khiến mẹ bầu dễ bị vi khuẩn và ký sinh trùng tấn công

Nhiều người thường thắc mắc vì sao người bình thường ăn đồ vỉa hè không sao, nhưng phụ nữ mang thai lại rất dễ gặp nạn. Trong giai đoạn thai kỳ, cơ thể người phụ nữ có sự gia tăng đột biến của hormone progesterone ^[1]. Sự tăng tiết progesterone này sẽ dẫn đến tình trạng suy giảm chức năng của hệ thống miễn dịch qua trung gian tế bào ^[1].

Nhiều mầm bệnh truyền qua đường thực phẩm, bao gồm vi khuẩn Listeria monocytogenes và ký sinh trùng Toxoplasma gondii, là các mầm bệnh nội bào ^[1]. Bình thường, các bệnh nhiễm trùng do nhóm vi sinh vật này gây ra sẽ bị kiểm soát bởi hệ thống miễn dịch qua trung gian tế bào ^[1]. Khi cơ chế miễn dịch tự nhiên bị ức chế do thai kỳ, cơ thể người mẹ trở nên đặc biệt nhạy cảm và dễ bị tổn thương trước sự xâm nhập của chúng ^[1].

Thêm vào đó, vi khuẩn Listeria monocytogenes và ký sinh trùng Toxoplasma gondii có đặc tính sinh học đặc biệt là hướng đích, ưa thích xâm nhập vào đơn vị mẹ - thai nhi ^[1]. Riêng với vi khuẩn Listeria, phụ nữ mang thai có nguy cơ mắc bệnh cao hơn khoảng 13 lần so với dân số chung ^[2]. Thậm chí, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017 còn ghi nhận nguy cơ nhiễm bệnh ở thai phụ có thể cao gấp khoảng 18 lần so với người bình thường do tình trạng suy giảm miễn dịch và ái tính đặc thù của vi khuẩn này với nhau thai ^[3].

Món ăn vặt đường phố nào tiềm ẩn vi khuẩn Listeria?

Listeria monocytogenes là vi khuẩn hình que, gram dương, hiếu khí và không tạo bào tử ^[4]. Đây là loài gây bệnh duy nhất trong số 17 loài thuộc chi Listeria đã được mô tả ^[4]. Đặc tính đáng sợ của vi khuẩn này là khả năng hình thành màng sinh học (biofilm) bám dính chắc chắn trên bề mặt thực phẩm và các dụng cụ chế biến tiếp xúc với đồ ăn, giúp chúng tồn tại bền bỉ trong thời gian dài ^[4].

Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng vi khuẩn Listeria thường lây truyền qua việc tiêu thụ thực phẩm ăn liền, đồ ăn nguội bán sẵn, các sản phẩm có thời hạn sử dụng dài, thịt nguội chế biến sẵn và phô mai mềm ^[3]. Một nghiên cứu năm 2023 cũng nhấn mạnh vi khuẩn này gây viêm dạ dày ruột không xâm lấn liên quan đến thịt nguội, sữa sô cô la, phô mai, cá hun khói và ngô ^[4].

Khi đối chiếu với môi trường ẩm thực đường phố, mẹ bầu có thể dễ dàng nhận ra vi khuẩn Listeria có thể ẩn náu trong:

• Bánh mì kẹp thịt nguội, giò chả, xúc xích được bày ngoài trời nhiều giờ.
• Các món tráng miệng vỉa hè sử dụng phô mai mềm, sữa tươi chưa tiệt trùng hoặc bơ trét pha tạp.
• Các món gỏi cuốn, nộm, ngô luộc hoặc cá hun khói chế biến sẵn để nguội ở nhiệt độ phòng.

Khi xâm nhập vào cơ thể, vi khuẩn Listeria có thể tấn công nhiều cơ quan như gan, lách, dịch não tủy và máu, trong đó gan là cơ quan nhiễm trùng chính ^[4].

Nguy cơ mù lòa, tổn thương não từ ký sinh trùng Toxoplasma

Bên cạnh vi khuẩn Listeria, ký sinh trùng Toxoplasma gondii cũng là mối đe dọa hàng đầu đối với thai phụ thông qua con đường ăn uống ^[1], ^[5]. Ký sinh trùng này lây truyền chủ yếu qua việc ăn thịt chưa nấu chín kỹ hoặc các loại rau củ sống bị nhiễm mầm bệnh từ đất, nguồn nước bẩn hoặc phân mèo.

Tại các quán ăn vặt vỉa hè, các món như thịt bò tái, nem chua, gỏi tái chanh, tiết canh hay rau sống ăn kèm (xà lách, rau thơm) tiềm ẩn nguy cơ nhiễm ký sinh trùng rất cao. Điều kiện rửa rau tại vỉa hè thường tạm bợ, dùng xô chậu nước luân phiên, không thể loại bỏ triệt để các nang ký sinh trùng bám dính trên lá rau.

Theo nghiên cứu y khoa năm 2016, việc nhiễm Toxoplasma trong thai kỳ có thể dẫn đến những dị tật bẩm sinh nghiêm trọng và di chứng suốt đời cho trẻ ^[6]. Ký sinh trùng này liên quan trực tiếp đến tình trạng mù lòa, chậm phát triển nhận thức, co giật và mất thính lực ở trẻ sơ sinh ^[6].

Bằng chứng khoa học về hậu quả khôn lường đối với thai nhi

Theo ước tính của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC), mỗi năm có khoảng 1 trong 6 người Mỹ bị mắc bệnh truyền qua thực phẩm ^[5]. Đối với phụ nữ mang thai, hậu quả của việc nhiễm khuẩn đường tiêu hóa không chỉ dừng lại ở cơn đau bụng thoáng qua mà có thể cướp đi tính mạng của em bé ^[1].

Các tài liệu y khoa đã ghi nhận những con số giật mình về mức độ nguy hiểm của bệnh listeriosis:

• Một nghiên cứu tổng quan đăng tải năm 2017 chỉ ra rằng nhiễm Listeria ở thai nhi có tỷ lệ tử vong cao từ 25% đến 35%, tùy thuộc vào tuổi thai tại thời điểm người mẹ bị nhiễm trùng ^[3].
• Trẻ sơ sinh bị nhiễm Listeria có thể phát triển thành nhiễm trùng huyết hoặc viêm màng não với các di chứng nặng nề, cùng tỷ lệ tử vong lên tới 20% ^[3].
• Nhiễm trùng chu sinh do Listeria có biểu hiện lâm sàng rất đa dạng và chẩn đoán khó khăn, làm tăng nguy cơ viêm màng ối, chuyển dạ sinh non, sinh non và thai chết lưu trong tử cung ^[7].
• Ngoài ra, ở phụ nữ mang thai, bệnh còn gây sảy thai tự nhiên hoặc thai chết lưu ^[4].

Nhiễm trùng ở người mẹ đôi khi chỉ biểu hiện rất nhẹ giống như cảm cúm mơ hồ ^[2], ^[3]. Người mẹ có thể bị sốt, đau cơ, đau lưng, đau đầu, thường xuất hiện sau cơn tiêu chảy hoặc các rối loạn tiêu hóa khác ^[2]. Tuy nhiên, trong khi người mẹ chỉ sốt nhẹ thì bào thai bên trong lại đang phải đối mặt với nguy cơ viêm màng não, nhiễm trùng huyết và tử vong ^[2], ^[4].

Báo động từ thực trạng chế biến tại các quầy hàng vỉa hè

Nguy cơ nhiễm bệnh từ thức ăn đường phố càng trở nên hiện hữu khi xem xét trình độ vệ sinh của người kinh doanh thực phẩm vỉa hè. Một khảo sát thực địa được công bố năm 2021 tại huyện Zululand, Nam Phi đã phân tích kiến thức an toàn thực phẩm của những người bán đồ ăn đường phố ^[8].

Kết quả nghiên cứu cho thấy, mặc dù 79,4% người bán hàng nhận thức được vi sinh vật có thể gây bệnh đường thực phẩm dẫn đến tử vong, nhưng kiến thức cụ thể về các loại mầm bệnh lại vô cùng hạn chế ^[8]. Cụ thể:

• Listeria là mầm bệnh được biết đến nhiều nhất, nhưng cũng chỉ có 36,3% người bán hàng từng nghe nói về nó ^[8].
• Hơn 84% người bán hàng chưa từng nghe đến các vi khuẩn nguy hiểm khác như Salmonella (84,5%), Campylobacter (88%), Clostridium (93,2%) và Staphylococcus (87,7%) ^[8].

Đặc biệt, sự thiếu hiểu biết về nhiệt độ nấu chín và nhiệt độ giữ nóng thực phẩm của người bán hàng là một lỗ hổng an toàn nghiêm trọng ^[8]:

• Chỉ có 25,1% người bán hàng nêu đúng nhiệt độ nấu chín tối thiểu bên trong thịt gà nhồi là 78°C ^[8].
• Chỉ có 33,8% xác định đúng 57°C là nhiệt độ nấu chín bên trong đối với rau củ và trái cây ^[8].
• Đối với khâu bảo quản thức ăn sẵn, chỉ có 41,1% biết nhiệt độ trữ lạnh cho món salad là 5°C ^[8].
• Chỉ 35,6% biết nhiệt độ giữ nóng đúng quy chuẩn cho món thịt bò và gà hầm là 63°C ^[8].

Việc thức ăn đường phố không đạt nhiệt độ nấu chín cần thiết và bị để ở nhiệt độ môi trường không đúng chuẩn trong nhiều giờ đồng hồ chính là điều kiện thuận lợi nhất để vi khuẩn nhân lên và phát tán mầm bệnh ^[8].

Nhóm đối tượng cần thận trọng và dấu hiệu cần đi viện khẩn cấp

Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ đều là đối tượng đặc biệt nhạy cảm cần thận trọng tối đa trước các bệnh truyền qua thực phẩm ^[2], ^[3], ^[1]. Bên cạnh thai phụ, những người bị suy giảm miễn dịch, người cao tuổi và trẻ sơ sinh cũng thuộc nhóm nguy cơ cao dễ bị nhiễm trùng huyết, viêm màng não hoặc viêm dạ dày ruột ^[3], ^[4].

Nếu mẹ bầu lỡ ăn phải thực phẩm nghi nhiễm khuẩn hoặc có các biểu hiện sau, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế:

• Sốt cao trên 38,1°C (100,6°F) kèm theo các dấu hiệu nghi ngờ nhiễm listeria mà không rõ nguyên nhân khác ^[2]. Trường hợp này cần được xét nghiệm và điều trị dự phòng cùng lúc ^[2].
• Các triệu chứng tiêu hóa phổ biến gồm nôn mửa, tiêu chảy (có hoặc không có máu), sốt, đau quặn bụng, đau đầu, mất nước, đau cơ và đau khớp ^[5].
• Ngược lại, nếu mẹ bầu ăn phải thực phẩm có cảnh báo nhiễm khuẩn nhưng hoàn toàn không có triệu chứng, hướng dẫn y khoa khuyến cáo không cần làm xét nghiệm (kể cả cấy máu, cấy phân) và không cần điều trị ^[2].
• Nếu không bị sốt nhưng có các triệu chứng rối loạn tiêu hóa nhẹ hoặc giống cúm sau khi ăn đồ nhiễm khuẩn, thai phụ có thể được theo dõi sát sao ^[2].

Về mặt y khoa, việc điều trị kịp thời cho người mẹ là chìa khóa vàng giúp ngăn ngừa và điều trị nhiễm trùng cho thai nhi ^[3]. Thuốc kháng sinh bước đầu thường được dùng là amoxicillin hoặc ampicillin đơn trị liệu hoặc kết hợp với gentamicin, tiếp theo là trimethoprim/sulfamethoxazole ^[3]. Một số hướng dẫn điều trị khác cũng đề xuất aminopenicillin hoặc benzylpenicillin đơn độc hoặc kết hợp aminoglycoside ^[4]. Các chẩn đoán xác định thường dựa trên cấy phân hoặc xét nghiệm nâng cao, tuy nhiên không nên trì hoãn việc điều trị theo kinh nghiệm nếu có nghi ngờ ^[5].

Hướng dẫn ăn uống an toàn cho thai phụ khi cơn thèm ập đến

Cách phòng bệnh tốt nhất cho thai phụ là duy trì tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm và vệ sinh cá nhân ở mức cao ^[3], ^[1]. Thay vì ăn uống tại vỉa hè đầy bụi bẩn, thai phụ nên áp dụng các giải pháp thực tế sau để vừa thỏa mãn cơn thèm vừa bảo vệ con:

• Tự chuẩn bị đồ ăn vặt tại nhà: Nếu thèm các món như nộm, bánh tráng trộn hay thịt xiên, hãy tự mua nguyên liệu tươi sạch về chế biến. Đảm bảo rửa kỹ rau dưới vòi nước chảy nhiều lần để loại bỏ bùn đất và mầm bệnh ^[1].
• Tuân thủ nguyên tắc nhiệt độ: Luôn ăn chín, uống sôi. Thịt gia cầm phải được nấu chín kỹ bên trong (đạt nhiệt độ nấu tối thiểu khoảng 78°C) ^[8]. Tuyệt đối không ăn thịt tái, lòng đào hay trứng chưa chín hẳn.
• Bảo quản thực phẩm an toàn: Thức ăn nấu chín cần được ăn ngay. Nếu chưa dùng, đồ nguội và rau trộn cần được bảo quản lạnh ở nhiệt độ 5°C trở xuống, trong khi các món hầm, xúp nóng cần được giữ nhiệt trên 63°C để ức chế vi khuẩn phát triển ^[8].
• Tránh xa thực phẩm nguy cơ cao: Tuyệt đối tránh ăn thịt nguội, phô mai mềm, xúc xích ăn liền không qua đun nấu lại, cá hun khói và sữa chưa tiệt trùng bán ngoài vỉa hè ^[3], ^[4].

Cơn thèm ăn vặt là một phần tự nhiên trong hành trình mang thai, nhưng sự an toàn của thai nhi phải luôn được đặt lên hàng đầu. Thay vì mạo hiểm sức khỏe bên những gánh hàng rong thiếu kiểm soát, mẹ bầu hãy chủ động chọn lựa những món ăn được nấu chín kỹ, chế biến sạch sẽ tại nhà. Trong trường hợp có bất kỳ biểu hiện sốt, rối loạn tiêu hóa hay nghi ngờ ngộ độc thực phẩm, chị em cần liên hệ ngay với bác sĩ sản khoa để được thăm khám và xử trí kịp thời.