Những thắc mắc thường gặp về ăn uống, dược liệu và sức khỏe, trả lời bằng nghiên cứu khoa học có ghi rõ nguồn.
29.626 bài, trang 549 trên 1.482
Cúc kim tiền (*Calendula officinalis*) tuy được ứng dụng rộng rãi trong mỹ phẩm và chăm sóc da, nhưng những người có tiền sử dị ứng với thực vật họ Cúc (Asteraceae) tuyệt đối không nên dùng. Nguy cơ dị ứng chéo từ các hợp chất sesquiterpene lactone có thể kích hoạt viêm da tiếp xúc, nổi mày đay và nhiều phản ứng quá mẫn nghiêm trọng.
Cúc lục lăng thường được dùng khi viêm họng, cảm sốt, nhưng việc uống chung với thuốc kháng sinh, thuốc hạ sốt tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các hoạt chất thảo dược có thể làm ức chế hoặc cảm ứng hệ men gan Cytochrome P450, làm biến đổi nồng độ thuốc tây trong máu, gây giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính cho gan.
Cây côi khác các loài đước thông thường ở chỗ thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), dạng cây bụi, không có hạt sinh con hay tuyến tiết muối. Loài này thích nghi nhờ nhân đôi gen nối tiếp, đồng thời chứa nhiều hoạt chất đặc thù như iridoid, lupeol và các chất kháng khuẩn từ nấm nội sinh.
Cây cóc mẵn cho thấy tiềm năng kháng viêm, giảm triệu chứng viêm mũi dị ứng rõ rệt trong các nghiên cứu trên chuột và nuôi cấy tế bào. Tuy nhiên, y học hiện nay vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người, người bệnh không nên tự ý dùng nước ép cây tươi nhỏ mũi để tránh biến chứng.
Nhiều người truyền tai dùng cù đèn lá bạc trị tiêu chảy, nhưng khoa học cảnh báo chi thực vật này chứa các chất kích thích cơ trơn và ức chế miễn dịch. Dùng sai loài hay quá liều dễ gây co thắt ruột dữ dội, tẩy xổ tàn khốc và làm bệnh tiêu chảy thêm trầm trọng.
Nghiên cứu trên động vật gặm nhấm cho thấy chiết xuất cù đèn lá dày chứa nhiều hợp chất terpenoid giúp chống viêm và làm giảm tổn thương loét niêm mạc đường ruột thông qua ức chế iNOS và COX-2. Dù vậy, thảo mộc này chưa được chứng minh lâm sàng trên người và không thể thay thế phác đồ điều trị dạ dày chuẩn y khoa.
Nhai lá coca hay uống trà coca là thói quen bản địa phổ biến ở vùng Andes, nhưng các nghiên cứu khoa học cho thấy phương pháp này không giúp giảm nguy cơ say núi cấp tính. Du khách không nên chủ quan dựa vào dược liệu dân gian thay thế các biện pháp thích nghi y khoa.
Cù đèn lá bạc được nhiều người truyền tai giúp trị đau khớp, song khoa học hiện chỉ mới ghi nhận hoạt tính kháng viêm trên tế bào và động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng hay liều dùng an toàn trên người.
Trà mate de coca chứa khoảng 4-5 mg cocaine tự nhiên mỗi tách, không gây biến đổi hành vi hay nghiện như cocaine tinh chế liều cao. Tuy nhiên, thức uống này vẫn giải phóng các alkaloid khiến nước tiểu và dịch miệng dương tính với xét nghiệm ma túy kéo dài đến 70 giờ, tiềm ẩn rủi ro pháp lý nghiêm trọng.
Cù đèn lá dày chứa các dẫn xuất clerodane diterpenoid có khả năng ức chế cytokine gây viêm IL-6, TNF-alpha và oxit nitric. Tuy nhiên, toàn bộ bằng chứng hiện nay chỉ dừng lại ở thử nghiệm tế bào invitro trong phòng thí nghiệm, chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận hiệu quả giảm đau, kháng viêm trên cơ thể người.
Chiết xuất cóc kèn leo chứng minh khả năng giảm đau nhức xương khớp an toàn trong các đợt dùng ngắn ngày (đến 4 tuần). Dù vậy, người bệnh cần thận trọng với nguy cơ quá tải gan thận nếu tự ý dùng kéo dài liều cao mà không có giám sát y khoa.
Rễ cây cói sinh trưởng tại các vùng đầm lầy, cửa sông có khả năng tích lũy nồng độ chì và cadmium rất cao từ bùn đất. Việc tự ý thu hái rễ cói đun nước uống làm tăng nguy cơ tổn thương gan, thận và nhiễm độc kim loại nặng mạn tính.
Chiết xuất cóc kèn leo (*Derris scandens*) liều 800 mg/ngày được nghiên cứu lâm sàng chứng minh có hiệu quả giảm đau và cải thiện vận động khớp gối tương đương thuốc naproxen 500 mg/ngày sau 4 tuần, đồng thời ít gây kích ứng dạ dày và khó tiêu hơn.
Cóc rừng nổi trội hơn cóc nhà về hàm lượng tannin và các polyphenol chống oxy hóa, tạo nên vị chát gắt đặc trưng. Trong khi đó, cóc trồng có vị chua thanh dịu, dễ ăn hơn; cả hai loại đều cung cấp acid hữu cơ tự nhiên có lợi cho sức khỏe nếu dùng đúng cách.
Mỡ cúc kim tiền có thể giúp giảm đau rát và hạn chế nguy cơ viêm da xạ trị độ 2 trở lên ở bệnh nhân ung thư vú tốt hơn trolamine. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng cho thấy hiệu quả này không vượt trội hơn các loại kem làm mềm dưỡng ẩm tiêu chuẩn.
Cóc mẵn và cỏ ngũ sắc đều được dân gian dùng chữa viêm xoang nhưng có bản chất rất khác nhau. Nghiên cứu cho thấy cóc mẵn giúp giảm viêm, hạ kháng thể IgE và cytokine gây dị ứng, trong khi cỏ ngũ sắc chứa pyrrolizidine alkaloid có nguy cơ gây độc cho gan, thận nếu dùng dài ngày.
Chiết xuất từ cây cù đề cho thấy tiềm năng thúc đẩy tổng hợp collagen loại I trên tế bào bì và ức chế một số chủng vi khuẩn trong phòng thí nghiệm. Dù vậy, bằng chứng lâm sàng trên vết thương người còn thiếu, người dân không nên tự ý giã lá tươi đắp lên da hở.
Cây cù đề chứa các hợp chất hoạt tính mạnh từng được nghiên cứu để diệt ấu trùng muỗi, chưa có bằng chứng an toàn khi uống. Người bệnh gan, thận, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng để tránh nguy cơ ngộ độc mô.
Cóc kèn leo (*Derris scandens*) không phải là thuốc độc trừ sâu như loài cóc kèn đánh cá (*Derris elliptica*). Dù rotenone trong chi *Derris* có khả năng ức chế ty thể và liên quan đến bệnh Parkinson, các nghiên cứu lâm sàng chứng minh chiết xuất cóc kèn leo chuẩn hóa là phương thuốc giảm đau cơ xương khớp an toàn, hiệu quả tương đương thuốc kháng viêm thông thường.
Cây cóc rừng chứa nhiều hoạt chất sinh học có thể gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị tim mạch. Người đang uống thuốc hạ áp tuyệt đối không tự ý dùng chung chiết xuất cóc rừng do nguy cơ tương tác thuốc làm tụt huyết áp hoặc hạ đường huyết quá mức.
