Nhiều bậc phụ huynh hiện nay lựa chọn cho con ăn chay cùng gia đình xuất phát từ quan niệm sống lành mạnh, bảo vệ môi trường hoặc yếu tố tôn giáo. Tuy nhiên, không ít người vẫn thường trực nỗi lo liệu chế độ ăn không thịt cá có khiến con bị nhẹ cân, thấp còi hơn bạn bè cùng trang lứa hay không.
Các bằng chứng khoa học cho thấy trẻ ăn chay không nhất thiết bị thấp còi và phần lớn vẫn có chiều cao tương đương bạn bè nếu được chăm sóc dinh dưỡng đúng cách [1] [2]. Mặc dù vậy, trẻ theo chế độ ăn này có nguy cơ nhẹ cân cao hơn và dễ đối mặt với tình trạng thiếu hụt một số vi chất thiết yếu nếu thực đơn bị hạn chế quá mức [1] [3].
Chế độ ăn chay ở trẻ nhỏ: Băn khoăn của nhiều gia đình
Tại nhiều quốc gia, xu hướng cho con ăn chay theo thói quen của cha mẹ đang ngày một phổ biến [4]. Ở Việt Nam, các bữa cơm chay gia đình với đậu phụ, rau xanh, nấm và các loại hạt dần trở nên quen thuộc trong nhiều nếp nhà.
Đi cùng xu hướng này là sự lo lắng của ông bà, cha mẹ về việc liệu một chế độ ăn thiếu vắng đạm động vật có cản trở đà lớn lên của con. Trẻ em là đối tượng đang trong giai đoạn phân chia tế bào mạnh mẽ, hệ xương và cơ bắp cần nguồn nguyên liệu dồi dào để phát triển liên tục.
Nỗi lo con bị còi cọc, chậm tăng chiều cao không phải là không có cơ sở. Trẻ ăn chay thường tiêu thụ khối lượng thức ăn có thể tích lớn nhưng mật độ năng lượng lại thấp hơn bữa ăn thông thường, khiến dạ dày nhỏ của bé nhanh no trước khi nạp đủ năng lượng cần thiết.
Chiều cao và cân nặng: Trẻ ăn chay có thực sự thấp còi?
Về mặt chiều cao, các đánh giá tổng hợp ghi nhận sự phát triển thể chất giữa trẻ ăn chay và trẻ ăn bình thường cùng độ tuổi nhìn chung tương đương nhau [2]. Chiều cao của trẻ chịu ảnh hưởng lớn từ di truyền kết hợp với dinh dưỡng toàn diện, chứ không phụ thuộc hoàn toàn vào việc có ăn thịt hay không.
Tuy nhiên, bức tranh về cân nặng lại có những điểm đáng chú ý. Một nghiên cứu theo dõi quy mô lớn đã chỉ ra rằng trẻ ăn chay có tỷ lệ bị nhẹ cân cao hơn gấp 1,87 lần so với trẻ ăn thịt [1]. Dù không có sự khác biệt rõ rệt về điểm số nhân trắc học chiều cao trung bình, trẻ ăn chay lại ít có nguy cơ bị thừa cân hay béo phì hơn [1].
Một số nghiên cứu nhỏ hơn ghi nhận sự tăng trưởng và cân nặng của trẻ em ăn chay thường nằm ở ngưỡng dưới của khoảng tham chiếu chuẩn [4]. Điều này cho thấy trẻ ăn chay thường có thể hình mảnh khảnh hơn, đòi hỏi cha mẹ phải theo dõi sát sao biểu đồ tăng trưởng của con để kịp thời can thiệp nếu cân nặng sụt giảm quá mức.
Cơ chế dinh dưỡng ảnh hưởng đến tầm vóc của trẻ
Sự tăng trưởng của cơ thể trẻ phụ thuộc trực tiếp vào năng lượng và các khối xây dựng cơ bản. Ở trẻ ăn chay, các chất dinh dưỡng then chốt dễ bị ảnh hưởng bao gồm năng lượng tổng thể, protein, canxi, sắt, vitamin D và vitamin B12 [3]. Khi thiếu hụt các chất này, quá trình tạo xương và phát triển mô cơ có thể bị chậm lại [3].
Đặc biệt, chế độ ăn thuần thực vật chứa hàm lượng chất xơ cao và chất béo thấp hơn đáng kể so với chế độ ăn có thịt [5]. Chất xơ giúp hệ tiêu hóa khỏe mạnh, nhưng lượng chất xơ quá nhiều lại làm giảm cảm giác thèm ăn và có thể cản trở sự hấp thu một số khoáng chất quan trọng ở ruột non.
Bên cạnh đó, chất sắt từ thực vật (sắt non-heme) có sinh khả dụng thấp hơn sắt từ động vật, khiến lượng sắt dự trữ trong cơ thể trẻ ăn chay thường thấp hơn [5]. Nếu không được bù đắp bằng các thực phẩm phù hợp, tình trạng thiếu máu do thiếu sắt sẽ làm trẻ mệt mỏi, biếng ăn và gián tiếp ảnh hưởng đến sự tăng trưởng [3].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu trên thế giới
Bức tranh khoa học về sự tăng trưởng của trẻ ăn chay được làm sáng tỏ qua nhiều nghiên cứu ở các nhóm tuổi và vùng địa lý khác nhau:
Tại Canada, nghiên cứu đoàn hệ TARGet Kids! công bố năm 2022 theo dõi 8.907 trẻ em từ 6 tháng đến 8 tuổi, trong đó có 248 trẻ ăn chay ngay từ đầu với độ tuổi trung bình 2,2 tuổi [1]. Kết quả phân tích cho thấy không có bằng chứng về mối liên hệ giữa chế độ ăn chay với chỉ số khối cơ thể (zBMI), chiều cao theo tuổi, nồng độ ferritin huyết thanh, 25-hydroxyvitamin D hay mỡ máu [1]. Nghiên cứu kết luận không thấy sự khác biệt có ý nghĩa lâm sàng về tăng trưởng, dù trẻ ăn chay có nguy cơ nhẹ cân cao hơn [1].
Tại Đài Loan, một nghiên cứu năm 2008 so sánh 42 người ăn chay (gồm 21 trẻ mầm non) và 56 người ăn tạp (28 trẻ mầm non) cho thấy không có sự khác biệt về chiều cao, cân nặng, chỉ số BMI và độ dày nếp gấp da giữa hai nhóm [5]. Cả hai nhóm trẻ đều đạt mức tăng trưởng bình thường, dù trẻ ăn chay có lượng protein nạp vào thấp hơn và trẻ ăn thịt có lượng chất béo cao hơn [5].
Tại Ba Lan, nghiên cứu năm 2020 trên 218 trẻ từ 3 đến 15 tuổi (gồm 47 trẻ ăn chay và 171 trẻ không ăn chay) lại cho kết quả khác biệt [6]. Nhóm trẻ ăn chay có chiều cao thấp hơn, chỉ số BMI thấp hơn, tổng độ dày 3 nếp gấp da ít hơn và thời gian phản xạ dài hơn so với nhóm trẻ ăn thịt [6].
Trước đó, một nghiên cứu năm 1987 trên trẻ em gốc Á tại Anh gồm 473 trẻ Urdu, 551 trẻ Gujarati và 1.265 trẻ Punjabi cho thấy cân nặng theo chiều cao giữa trẻ ăn chay và không ăn chay không có sự khác biệt đáng kể [7]. Tuy nhiên, các bé gái ăn chay có xu hướng thấp hơn bé gái không ăn chay ở tất cả các nhóm, trong đó nhóm trẻ Urdu ghi nhận sự khác biệt rõ rệt về mặt thống kê với p < 0,01 [7].
Tại miền Nam Ấn Độ, nghiên cứu năm 1985 trên 627 trẻ em tại ba cộng đồng làng chài ở Madras cho thấy việc ăn chay là yếu tố có liên quan đáng kể đến cân nặng theo tuổi (p = 0,02) và chiều cao theo tuổi (p = 0,05) ở những trẻ trên 3 tuổi, ngay cả sau khi đã kiểm soát mức chi tiêu cho thực phẩm [8].
Giới hạn của các bằng chứng hiện có
Mặc dù có nhiều nghiên cứu được công bố, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh rằng dữ liệu hiện tại chưa đủ để đưa ra kết luận dứt khoát về mọi lợi ích hay rủi ro lâu dài [4]. Một tổng quan hệ thống năm 2017 đánh giá 24 công bố từ 16 nghiên cứu giai đoạn 1988-2013 ghi nhận cỡ mẫu trung vị chỉ có 35 trẻ và có tới 5 nghiên cứu không có nhóm đối chứng [4].
Nhiều nghiên cứu quan sát gặp khó khăn trong việc tách biệt tác động của bản thân chế độ ăn chay với các yếu tố lối sống lành mạnh khác của gia đình [2]. Hơn nữa, các gia đình ăn chay tham gia nghiên cứu thường có điều kiện kinh tế - xã hội cao hơn, cha mẹ có ý thức chăm sóc sức khỏe tốt hơn hoặc cho trẻ dùng thêm thực phẩm bổ sung [6] [2].
Đặc điểm nhân khẩu học và loại hình ăn chay cũng tạo nên sự khập khiễng lớn giữa các nghiên cứu. Việc trẻ ăn chay có trứng, sữa hoàn toàn khác với việc ăn chay thuần túy, nhưng nhiều nghiên cứu cũ chưa phân tách rõ ràng từng phân nhóm cụ thể [2].
Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi cho con ăn chay
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng chỉ cần trẻ ăn thật nhiều cơm và rau củ quả là đã đủ chất. Thực tế, khẩu phần này rất nghèo năng lượng và thiếu các axit amin thiết yếu, dễ làm trẻ no hơi nhưng vẫn thiếu chất nền tảng để phát triển chiều cao.
Nhiều bậc phụ huynh cũng nghĩ rằng trẻ ăn chay đương nhiên sẽ bị thiếu canxi và loãng xương so với trẻ ăn thịt. Tuy nhiên, nghiên cứu tại Đài Loan cho thấy lượng canxi tiêu thụ ở cả nhóm trẻ ăn chay và ăn thịt đều không đạt 75% nhu cầu khuyến nghị, nghĩa là nguy cơ thiếu hụt canxi phụ thuộc vào việc lựa chọn thực phẩm chứ không chỉ do việc có ăn thịt hay không [5].
Một lầm tưởng khác là trẻ ăn chay sẽ luôn khỏe mạnh tuyệt đối và không cần uống sữa. Nghiên cứu TARGet Kids! ghi nhận trẻ ăn chay uống đủ 2 cốc sữa bò mỗi ngày theo khuyến nghị có chỉ số mỡ máu tương đương với trẻ ăn thịt bình thường [1]. Sữa bò vẫn là nguồn cung cấp canxi và năng lượng quan trọng giúp duy trì đà tăng trưởng của trẻ [1].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Mức độ rủi ro thiếu hụt dinh dưỡng ở trẻ em sẽ tăng lên theo mức độ nghiêm ngặt của chế độ ăn kiêng [2]. Do đó, việc áp dụng chế độ ăn thuần chay hoàn toàn (loại bỏ cả trứng và sữa) hay chế độ ăn thực dưỡng nghiêm ngặt là không phù hợp cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [3].
Các trường hợp thiếu hụt nghiêm trọng như còi xương, loãng xương, thiếu máu và chậm phát triển chiều cao đã được ghi nhận ở những trẻ áp dụng chế độ ăn kiêng khem quá mức [3]. Trẻ sơ sinh sau giai đoạn bú mẹ hoàn toàn và trẻ nhỏ trong những năm đầu đời là nhóm đối tượng có nguy cơ tổn thương cao nhất nếu khẩu phần thiếu chất [2].
Đối với những trẻ áp dụng chế độ ăn chay có trứng và sữa, việc theo dõi định kỳ chiều cao và cân nặng trong hai năm đầu đời vẫn là điều cần thiết để đảm bảo đà tăng trưởng không bị chững lại [3]. Khi nhận thấy trẻ chậm tăng cân hoặc có biểu hiện xanh xao, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa ngay.
Hướng dẫn chăm sóc và gợi ý bữa ăn thực tế cho trẻ
Nếu gia đình duy trì lối sống ăn chay, hình thức ăn chay có bổ sung trứng và sữa (ovo-lacto-vegetarian) được xem là lựa chọn phù hợp và cân bằng nhất cho sự phát triển của trẻ nhỏ [3]. Chế độ này giúp bù đắp protein chất lượng cao, canxi, vitamin D và vitamin B12 vốn rất khó tìm đủ trong thực vật đơn thuần [3].
Để cải thiện khả năng hấp thu chất sắt từ thực vật, cha mẹ nên kết hợp các loại rau củ giàu vitamin C trong bữa ăn của trẻ [4] [5]. Vitamin C giúp chuyển hóa sắt non-heme thành dạng dễ hấp thu hơn tại đường ruột non. Đồng thời, cần ưu tiên các loại đậu đỗ, đậu phụ, hạt ngũ cốc nguyên cám để cung cấp đủ đạm và năng lượng.
Bên cạnh thực phẩm, việc theo dõi các chỉ số sinh hóa như sắt dự trữ (ferritin) và vitamin D qua các lần khám sức khỏe định kỳ sẽ giúp phát hiện sớm các nguy cơ tiềm ẩn [1] [5]. Cha mẹ không nên tự ý dùng các loại thuốc bổ liều cao cho con mà cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn liều lượng an toàn.
Trẻ em hoàn toàn có thể phát triển khỏe mạnh và đạt tầm vóc chuẩn nếu được xây dựng một thực đơn chay khoa học, giàu dinh dưỡng và có trứng, sữa. Thay vì áp đặt chế độ ăn quá khắt khe, cha mẹ hãy lắng nghe cơ thể con, tôn trọng nhu cầu phát triển thể chất và thường xuyên theo dõi biểu đồ tăng trưởng của trẻ.
