Nhiều bậc phụ huynh thường xem việc trẻ nhỏ mũm mĩm, thừa cân là dấu hiệu của sự khỏe mạnh và nghĩ rằng các bệnh mạn tính chỉ xuất hiện ở người lớn tuổi. Thực tế, tỷ lệ trẻ em thừa cân béo phì mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu đang gia tăng nhanh chóng cùng với đại dịch béo phì [1]. Trẻ em thừa cân béo phì bị gan nhiễm mỡ cần can thiệp dinh dưỡng bắt đầu ngay từ việc cắt giảm triệt để đường tự do, đặc biệt là nước ngọt công nghiệp, kết hợp cùng chế độ vận động thể lực đều đặn mỗi ngày [2], [3].
Can thiệp lối sống thông qua điều chỉnh ăn uống và tập luyện thể dục hiện được xem là phác đồ điều trị hàng đầu cho trẻ nhỏ [1]. Do hiện nay vẫn chưa có loại thuốc nào được phê duyệt chính thức để điều trị đặc hiệu bệnh lý này ở trẻ em, sự thay đổi thói quen trong gia đình đóng vai trò quyết định [2], [4].
Gan nhiễm mỡ ở trẻ béo phì: Mối nguy tiến triển âm thầm
Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) hiện là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra bệnh gan mạn tính ở lứa tuổi trẻ em và thanh thiếu niên [2], [5]. Tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng trẻ em nói chung dao động từ 2,6% đến 10%, với ước tính tại Hoa Kỳ vào khoảng 9,6% [3], [4]. Đáng lo ngại hơn, tỷ lệ này có thể tăng vọt lên tới 80% ở nhóm trẻ em mắc chứng béo phì [4].
Bệnh lý này bao gồm một phổ tổn thương rộng từ tích tụ mỡ đơn thuần trong gan đến viêm gan thoái hóa mỡ (NASH), hình thành mô xơ sẹo và xơ gan [5], [3]. Tình trạng bệnh có thể tiến triển nặng nề hơn khi thói quen ăn uống kém lành mạnh kết hợp với lối sống ít vận động [4]. Ở một số thanh thiếu niên, bệnh có thể tiến triển nhanh chóng đến suy gan giai đoạn cuối và làm tăng nguy cơ phát triển ung thư biểu mô tế bào gan khi bước vào độ tuổi trưởng thành [1], [3].
Cơ chế sinh lý bệnh ở trẻ em có những nét khác biệt so với tình trạng béo phì đơn thuần, làm ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả của các can thiệp lối sống [3]. Gan nhiễm mỡ ở tuổi vị thành niên có mối liên hệ mật thiết với các hội chứng chuyển hóa như kháng insulin, rối loạn lipid máu và bệnh đái tháo đường típ 2 [6]. Tuy nhiên, việc chẩn đoán chính xác tình trạng viêm gan thoái hóa mỡ hiện vẫn gặp khó khăn vì sinh thiết gan là thủ thuật xâm lấn và tốn kém, trong khi các phương pháp chẩn đoán không xâm lấn còn hạn chế [4].
Nước ngọt công nghiệp và đường tự do tác động thế nào đến gan?
Một trong những yếu tố môi trường hàng đầu thúc đẩy sự gia tăng gan nhiễm mỡ ở trẻ em là tình trạng dinh dưỡng dư thừa và chất lượng bữa ăn kém [7]. Việc tiêu thụ lượng lớn chất béo và đường, đặc biệt là đường fructose trong các loại thực phẩm chế biến sẵn, tạo gánh nặng chuyển hóa lớn cho tế bào gan [7]. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học đã xác nhận mối liên quan mật thiết giữa thói quen tiêu thụ đường ở mức cao và nguy cơ mắc bệnh gan nhiễm mỡ, đặc biệt là trong bối cảnh trẻ đang bị béo phì [7].
Nước ngọt công nghiệp, nước giải khát có gas và các loại đồ uống đóng chai chứa lượng lớn đường tự do (free sugars) và đường fructose tinh luyện [2], [7]. Khi trẻ hấp thụ các loại đường này dạng lỏng, lượng đường được chuyển thẳng đến gan với tốc độ nhanh chóng mà không tạo ra cảm giác no như thực phẩm nguyên phần. Lượng carbohydrate và đường tự do dư thừa này là nguyên liệu chính thúc đẩy quá trình tân tạo mỡ tại gan, làm trầm trọng thêm mức độ nhiễm mỡ của nhu mô gan [2], [7].
Chính vì vậy, các can thiệp dinh dưỡng tập trung vào việc giảm thiểu carbohydrate, giảm lượng đường tự do và hạn chế fructose được xem là ưu tiên cốt lõi trong kiểm soát bệnh [2]. Chế độ ăn phương Tây (Western diet) vốn đặc trưng bởi thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường và chất béo đã được chứng minh là yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh rõ rệt [6].
Bằng chứng khoa học về việc cắt giảm đường và thay đổi thực đơn
Các nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng lâm sàng ở trẻ em đã tập trung làm rõ tác động của việc thay đổi thành phần bữa ăn đối với lượng mỡ trong gan [3], [7]. Đến nay, chỉ có 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá hiệu quả của việc hạn chế sucrose và fructose đối với tỷ lệ mỡ trong gan ở thanh thiếu niên béo phì [7]. Kết quả từ các thử nghiệm này cho thấy việc cắt giảm lượng đường tiêu thụ có liên quan trực tiếp đến việc giảm tỷ lệ mỡ trong gan, song sự cải thiện này cũng gắn liền với mức độ giảm cân và giảm khối lượng mỡ toàn thân [7].
Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trên 995 thanh thiếu niên được đánh giá khẩu phần ăn lúc 14 tuổi bằng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm và siêu âm gan lúc 17 tuổi [6]. Kết quả công bố cho thấy tỷ lệ mắc bệnh gan nhiễm mỡ ở tuổi 17 là 15,2% [6]. Đáng chú ý, mô hình ăn uống lành mạnh ở tuổi 14 đóng vai trò bảo vệ gan trước nguy cơ mắc bệnh ở tuổi 17 đối với nhóm thanh thiếu niên béo bụng [6]. Ngược lại, mô hình ăn kiểu phương Tây ở tuổi 14 làm gia tăng rõ rệt nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ lúc 17 tuổi, đặc biệt ở nhóm trẻ bị béo phì [6].
Bên cạnh việc cắt giảm đường, nhiều mô hình dinh dưỡng khác nhau đã được đưa vào nghiên cứu trên trẻ em mắc bệnh như chế độ ăn ít đường kết hợp giàu protein, chế độ ăn Địa Trung Hải và chế độ ăn DASH [1]. Mặc dù các mô hình này mang lại những kết quả khả quan ở mức độ nhất định, các nghiên cứu chưa chỉ ra được một mô hình dinh dưỡng đơn lẻ nào vượt trội hoàn toàn so với các mô hình còn lại [3]. Đối với trẻ em béo phì bị gan nhiễm mỡ, mục tiêu giảm cân mang lại lợi ích tích cực cho lá gan bất kể áp dụng mô hình ăn uống nào [3]. Hiện tại, các thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng quy mô lớn dành riêng cho trẻ em vẫn còn thiếu để đưa ra khuyến cáo can thiệp chuyên biệt [1].
Tăng cường thể lực: Chìa khóa vàng giải phóng mỡ nội tạng
Lối sống tĩnh tại, ít vận động, mức độ rèn luyện thể lực hiếu khí kém và khối lượng cơ bắp thấp là những yếu tố nguy cơ lớn dẫn đến gan nhiễm mỡ ở trẻ em [3]. Khi lối sống lười vận động kết hợp cùng thói quen ăn uống kém lành mạnh, gan nhiễm mỡ rất dễ chuyển biến nặng nề thành viêm gan thoái hóa mỡ [4]. Tập thể dục thường xuyên được công nhận rộng rãi là phương thức then chốt giúp cải thiện độ nhạy insulin và giải phóng năng lượng dư thừa [5], [3].
Mặc dù chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng nào đánh giá riêng lẻ hiệu quả điều trị của vận động thể lực đơn độc trên trẻ em bị gan nhiễm mỡ, vai trò của vận động khi kết hợp với dinh dưỡng đã được ghi nhận rõ rệt [3]. Các nghiên cứu kết hợp giữa thay đổi chế độ ăn và tập thể dục đều đặn cho thấy tiềm năng to lớn trong việc cải thiện chỉ số men gan alanine aminotransferase (ALT) trong huyết thanh [3]. Phương pháp kết hợp này cũng giúp làm giảm tỷ lệ mỡ trong gan khi đo đạc bằng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ (MRI) [3].
Việc kết hợp đồng thời ăn kiêng và tập thể dục thường xuyên không chỉ nâng cao hiệu quả sinh hóa và cấu trúc mô học của gan mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho trẻ [5], [4]. Phác đồ điều trị lựa chọn hiện nay cho trẻ em mắc bệnh vẫn là can thiệp lối sống toàn diện bao gồm cả hai yếu tố: kiểm soát dinh dưỡng và tăng cường thể lực [5], [4].
Hiểu lầm phổ biến và hiệu quả thực tế của các chất bổ sung
Nhiều phụ huynh có tâm lý tìm kiếm các loại thuốc bổ gan hoặc thực phẩm chức năng nhằm đảo ngược bệnh tình của con một cách nhanh chóng mà không cần thay đổi lối sống. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng hiện chưa có bất kỳ liệu pháp dùng thuốc nào đạt hiệu quả điều trị đặc hiệu và được phê chuẩn cho trẻ em bị gan nhiễm mỡ [2], [4]. Mọi can thiệp bằng thuốc hay hoạt chất mới chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu hoặc thử nghiệm lâm sàng [2], [5].
Hiệu quả của các chất bổ sung dinh dưỡng như vitamin E, dầu cá chứa axit béo không bão hòa đa (PUFA như EPA và DHA), gừng, cùng các chế phẩm men vi sinh (probiotic đơn chủng hoặc đa chủng) đã được đưa vào khảo sát [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng từ những thử nghiệm lâm sàng ở trẻ em cho thấy kết quả rất thiếu nhất quán [3]. Một số nghiên cứu đánh giá vai trò của các axit amin như cysteine, L-carnitine hay cysteamine, nhưng các nhà khoa học khẳng định vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn để xác định tính hiệu quả và độ an toàn lâu dài của các hợp chất này [2], [5].
Một hiểu lầm khác là việc nghĩ rằng chỉ cần cho trẻ uống nước ép hoa quả đóng hộp thay cho nước ngọt là đã an toàn. Các loại nước ép chế biến sẵn vẫn chứa hàm lượng lớn đường fructose tự do và thiếu đi chất xơ tự nhiên, do đó vẫn gây tích tụ mỡ tại gan nếu tiêu thụ quá mức [2], [7]. Phụ huynh tuyệt đối không được tự ý cho trẻ dùng các loại thuốc điều trị của người lớn khi chưa có chỉ định từ bác sĩ [5].
Nhóm đối tượng trẻ cần theo dõi y tế chặt chẽ
Can thiệp dinh dưỡng và tập luyện là bắt buộc, nhưng một số nhóm trẻ có nguy cơ cao cần được thăm khám chuyên khoa và theo dõi y tế sát sao để tránh biến chứng suy gan [1], [4]. Nhóm đầu tiên là những trẻ em béo phì nặng có men gan tăng cao kéo dài hoặc có dấu hiệu kháng insulin, rối loạn chuyển hóa lipid máu [3], [6]. Ở những trường hợp này, bệnh có thể đã tiến triển sang giai đoạn viêm gan thoái hóa mỡ (NASH) hoặc hình thành mô xơ [5], [3].
Nhóm thứ hai là những thanh thiếu niên béo phì nghiêm trọng có bệnh gan nhiễm mỡ kháng trị, tức là không đáp ứng sau thời gian dài can thiệp lối sống tích cực [8]. Trong một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2021, một bệnh nhân nam ở lứa tuổi thanh thiếu niên mắc chứng béo phì nghiêm trọng và viêm gan thoái hóa mỡ không đáp ứng với can thiệp lối sống đã được điều trị bổ trợ an toàn bằng thuốc topiramate [8]. Việc sử dụng thuốc đã giúp bệnh nhân giảm cân, giảm chỉ số điểm Z của BMI, cải thiện men gan và giải quyết tình trạng thoái hóa mỡ gan [8]. Topiramate được xem xét trong các trường hợp bệnh nhân kháng trị nhằm kiểm soát thèm ăn theo cảm xúc và tăng cảm giác no, tuy nhiên việc dùng thuốc phải có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa [8].
Ngoài ra, trẻ em có tiền sử gia đình mắc bệnh chuyển hóa sớm hoặc trẻ béo bụng từ lứa tuổi thanh thiếu niên cũng cần được tầm soát định kỳ bằng các phương pháp chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm sinh hóa máu [4], [6].
Hướng dẫn can thiệp từng bước cho phụ huynh trong đời sống
Để đảo ngược tình trạng gan nhiễm mỡ ở trẻ nhỏ, gia đình cần thiết lập một kế hoạch hành động cụ thể, kiên trì và mang tính bền vững [1], [2]. Bước đi quan trọng hàng đầu là loại bỏ hoàn toàn các loại nước ngọt có gas, nước tăng lực, trà sữa và đồ uống đóng chai chứa đường công nghiệp ra khỏi khẩu phần hàng ngày [2], [7]. Thay vào đó, phụ huynh cần tập cho trẻ thói quen uống nước lọc đun sôi để nguội hoặc nước khoáng tự nhiên.
Về chế độ ăn, gia đình nên hạn chế thực phẩm chế biến sẵn giàu carbohydrate tinh chế và chất béo bão hòa theo kiểu phương Tây [2], [6]. Thay vào đó, hãy xây dựng mô hình ăn uống lành mạnh với nhiều rau xanh, các nguồn chất béo lành mạnh giàu axit béo không bão hòa n-3 (như EPA và DHA từ cá) và đảm bảo lượng protein hợp lý để giúp trẻ duy trì cảm giác no lâu [1], [2]. Khẩu phần ăn cần được cân đối nhằm hướng tới mục tiêu kiểm soát cân nặng hoặc giảm mỡ thừa [3], [7].
Về chế độ vận động, phụ huynh cần cắt giảm tối đa thời gian tĩnh tại của trẻ như xem tivi, dùng điện thoại thông minh hay chơi điện tử [3], [4]. Trẻ cần được khuyến khích tham gia các hoạt động thể chất làm tăng nhịp tim và xây dựng cơ bắp như chạy bộ, bơi lội, đạp xe hoặc chơi các môn thể thao đồng đội hàng ngày [3]. Sự đồng hành của cả gia đình trong việc ăn uống và tập luyện là yếu tố then chốt giúp trẻ duy trì lối sống lành mạnh lâu dài [1], [4].
Can thiệp dinh dưỡng bằng cách cắt giảm đường công nghiệp kết hợp với rèn luyện thể lực thường xuyên là phương pháp khoa học an toàn và hiệu quả nhất hiện nay đối với trẻ béo phì bị gan nhiễm mỡ [2], [3]. Cha mẹ không nên nôn nóng tìm kiếm các loại thuốc hay thực phẩm chức năng chưa được kiểm chứng để tránh gây thêm gánh nặng cho gan của trẻ [5], [3]. Hãy chủ động đưa trẻ đi khám chuyên khoa dinh dưỡng và tiêu hóa để có lộ trình can thiệp cá nhân hóa phù hợp, đảm bảo sự phát triển toàn diện của trẻ.