Nhiều người truyền tai nhau thói quen bắt đầu ngày mới bằng việc uống một thìa dầu ô liu nguyên chất khi bụng còn rỗng, với hy vọng cải thiện hệ tiêu hóa và tăng cường sức khỏe. Liệu việc dung nạp trực tiếp một lượng chất béo đậm đặc vào buổi sáng có thực sự mang lại lợi ích sinh học rõ ràng hay chỉ là trào lưu truyền miệng thiếu căn cứ?

Thực tế từ các nghiên cứu sinh lý học cho thấy, việc uống dầu ô liu khi đói tác động kích hoạt mạnh mẽ phản ứng co bóp túi mật, thúc đẩy bài tiết dịch mật và kích thích các men tiêu hóa từ tuyến tụy [1]. Đồng thời, chất béo từ dầu ô liu thúc đẩy giải phóng các hormone đường ruột điều hòa hấp thu và chuyển hóa năng lượng, tuy nhiên hiệu quả này mang tính chất cơ học tiêu hóa tự nhiên chứ không phải là phương pháp "thải độc" thần kỳ như nhiều lời đồn đại [2].

Cơ chế tác động lên túi mật và hệ thống tiêu hóa

Khi một lượng chất béo đi vào đường tiêu hóa sau một đêm nhịn ăn, cơ thể sẽ phản ứng bằng cách khởi động chuỗi bài tiết dịch vị và các enzyme tiêu hóa. Dầu ô liu với thành phần chủ yếu là các axit béo chuỗi dài đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của dịch mật và enzyme lipase tuyến tụy để có thể nhũ hóa và hấp thu [1].

Sự hiện diện của dầu ô liu kích hoạt sự giải phóng cholecystokinin (CCK), một hormone đường ruột quan trọng chịu trách nhiệm kích thích co bóp túi mật để tống xuất dịch mật dự trữ vào tá tràng [1]. Quá trình này giúp làm rỗng túi mật, ngăn ngừa hiện tượng ứ trệ dịch mật – một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sự lắng đọng cặn và hình thành sỏi [3].

Bên cạnh tác động lên cơ học túi mật, dầu ô liu còn kích thích hoạt lực của enzyme lipase trong lòng ruột non, hỗ trợ quá trình phân cắt triacylglycerol thành các axit béo tự do và monoacylglycerol [1]. Phản ứng sinh lý này diễn ra nhịp nhàng và đóng vai trò như một chất kích thích khởi động chu kỳ làm việc của toàn bộ hệ thống gan, mật và tụy [1].

Bằng chứng khoa học về khả năng kích thích co bóp túi mật

Ảnh hưởng của dầu ô liu lên hoạt động co bóp của túi mật đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng với các thiết kế thực nghiệm trực tiếp.

Trong một nghiên cứu sinh lý học trên 7 người tình nguyện khỏe mạnh sau một đêm nhịn đói, các tình nguyện viên được cho uống trực tiếp 50 ml dầu ô liu hoặc bơm qua ống thông vào tá tràng để theo dõi sự thay đổi thể tích túi mật bằng siêu âm thời gian thực [4]. Kết quả ghi nhận túi mật co bóp mạnh mẽ để tống xuất mật sau khi uống dầu, đồng thời dạ dày đóng vai trò điều hòa biên độ và tốc độ của phản ứng này [4].

Dầu ô liu cũng là chất kích thích tiêu chuẩn được ứng dụng rộng rãi trong thăm dò chẩn đoán y khoa. Một nghiên cứu trên 120 bệnh nhân viêm túi mật mạn tính không do sỏi đã sử dụng nghiệm pháp uống 30 ml dầu ô liu trước khi siêu âm 25 phút để đánh giá khả năng vận động co bóp của túi mật, cho thấy lượng dầu này tạo ra kích thích đủ lớn để bộc lộ các bất thường về thành túi mật [5].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2021 phân tích chi tiết cơ chế này cũng xác nhận rằng việc đưa dầu ô liu vào đường tiêu hóa kích thích mạnh mẽ sự co bóp của túi mật và gia tăng hoạt tính của enzyme lipase ở ruột non [1]. Khi các thụ thể hoặc phản xạ hormone bị can thiệp bởi các loại dầu khác như dầu triglyceride chuỗi trung bình (MCT), mức độ co bóp và bài tiết men tiêu hóa của dầu ô liu có thể bị suy giảm [1].

Tác động của dầu ô liu đến dịch mật và nguy cơ tạo sỏi

Chế độ ăn giàu axit béo không bão hòa đơn như axit oleic trong dầu ô liu từ lâu đã được quan sát thấy có mối liên hệ nghịch với tỷ lệ hình thành sỏi mật cholesterol [3]. Một lượng chất béo thích hợp ít nhất 7 đến 10 g mỗi ngày là điều kiện cần thiết để kích thích sự vận động của túi mật và ngăn ngừa tình trạng ứ mật [3].

Để tìm hiểu sâu hơn về ảnh hưởng của dầu ô liu đến thành phần sinh hóa của dịch mật, một thử nghiệm lâm sàng đối chứng tại Tây Ban Nha đã theo dõi 18 nữ bệnh nhân có sỏi mật cholesterol chuẩn bị phẫu thuật cắt túi mật [6]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm sử dụng chế độ ăn chứa 40 g dầu ô liu nguyên chất mỗi ngày (9 người) hoặc 20 g dầu hướng dương mỗi ngày (9 người) kéo dài liên tục trong 30 ngày trước phẫu thuật [3], [6].

Kết quả phân tích dịch mật sau phẫu thuật cho thấy, chỉ số bão hòa cholesterol trong dịch mật gan ở thời điểm sau bữa ăn của nhóm dùng dầu ô liu đã giảm rõ rệt xuống mức dưới 1 ở thời điểm 120 phút [6]. Ngược lại, ở nhóm dùng dầu hướng dương, chỉ số bão hòa cholesterol vẫn duy trì ở mức quá bão hòa trên 1,5 [6]. Điều này chứng minh việc tiêu thụ dầu ô liu tạo ra tác động tích cực đối với môi trường dịch mật, hỗ trợ làm giảm nguy cơ kết tinh sỏi cholesterol mới [3], [6].

Tuy nhiên, tác động tích cực này phụ thuộc vào tình trạng chuyển hóa tổng thể. Trong một thử nghiệm chuyển hóa khác trên 11 người tình nguyện trẻ tuổi được cho ăn chế độ giàu dầu ô liu so sánh với chế độ ăn ít chất béo tiêu chuẩn, các nhà nghiên cứu ghi nhận mức giảm đáng kể của cholesterol toàn phần (-9,5%), LDL-cholesterol (-12,2%) và triglyceride (-25,5%) [7]. Mặc dù vậy, chỉ số bão hòa cholesterol trong dịch mật và thể tích túi mật lúc đói cũng như sau ăn ở nhóm người trẻ khỏe mạnh này không có sự thay đổi lớn so với chế độ ăn ít béo thông thường [7].

Kích thích các hormone chuyển hóa và chuyển hóa hợp chất phenolic

Ngoài túi mật, việc tiêu thụ dầu ô liu còn tác động trực tiếp lên trục nội tiết của ống tiêu hóa, đặc biệt là các incretin – những hormone có nhiệm vụ kích thích tiết insulin và làm chậm quá trình rỗng dạ dày [2].

Một thử nghiệm lâm sàng năm 2018 tiến hành trên 13 bệnh nhân thừa cân mắc đái tháo đường týp 2 đã so sánh phản ứng nội tiết sau khi dùng 19 g dầu ô liu kết hợp 200 g cà rốt so với các bữa ăn thử nghiệm khác [2]. Kết quả theo dõi trong 180 phút chỉ ra rằng bữa ăn chứa dầu ô liu làm tăng đáng kể diện tích dưới đường cong nồng độ của hai hormone peptide giống glucagon 1 (GLP-1) và polypeptide ức chế dạ dày (GIP) so với bữa ăn chỉ có cà rốt [2]. Nồng độ đỉnh của GIP đạt mức rất cao sau khi dung nạp dầu ô liu, khẳng định vai trò của axit béo tự do và monoacylglycerol trong việc kích hoạt thụ thể ruột [2].

Không dừng lại ở phần lipid, dầu ô liu siêu nguyên chất còn cung cấp lượng lớn các hợp chất phenolic, đặc biệt là nhóm secoiridoid [8]. Một nghiên cứu can thiệp trên 6 người tình nguyện uống 3 loại dầu ô liu nguyên chất với cấu hình phenolic khác nhau cho thấy cơ thể hấp thu và chuyển hóa các polyphenol này rất linh hoạt [8]. Các chất chuyển hóa của tyrosol và hydroxytyrosol được phát hiện qua nước tiểu, chứng minh các chất chống oxy hóa tự nhiên trong dầu ô liu đi qua toàn bộ hệ tiêu hóa và được vi sinh vật đường ruột cùng các men gan chuyển hóa hiệu quả [8].

Hiểu lầm phổ biến: Uống dầu ô liu buổi sáng có "thải độc" hay làm tan sỏi?

Nhiều thông tin lan truyền trên mạng xã hội cho rằng uống một thìa dầu ô liu vào buổi sáng khi đói có thể "tống sỏi mật", "rửa sạch gan" hay "thải độc ruột". Đây là sự suy diễn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy hiểm.

Về mặt sinh lý, dầu ô liu chỉ kích thích co bóp cơ trơn thành túi mật theo phản xạ tự nhiên khi cơ thể tiếp nhận chất béo [1], [4]. Phản xạ này không có khả năng làm tan những viên sỏi cholesterol đã hình thành từ trước [6]. Bằng chứng lâm sàng trên các bệnh nhân dùng dầu ô liu cho thấy tỷ lệ bão hòa cholesterol trong mật gan được cải thiện, nhưng lượng cholesterol và axit mật trong túi mật ở những người đã có sẵn sỏi không hề thay đổi [3], [6].

Những hạt lổn nhổn màu xanh mà nhiều người nhìn thấy trong phân sau các liệu trình "thanh lọc tẩy sỏi bằng dầu ô liu" thực chất chỉ là hiện tượng xà phòng hóa giữa lượng lớn dầu thực vật chưa kịp tiêu hóa với dịch mật và muối khoáng trong đường ruột, hoàn toàn không phải là sỏi mật được đẩy ra ngoài.

Những đối tượng cần thận trọng khi uống dầu ô liu trực tiếp

Mặc dù dầu ô liu là chất béo lành mạnh, việc đưa một lượng dầu đậm đặc vào dạ dày trống rỗng không phải là lựa chọn thích hợp cho tất cả mọi người.

Người đang có sỏi túi mật kích thước lớn hoặc sỏi gây tắc nghẽn đường dẫn mật tuyệt đối không nên áp dụng thói quen uống dầu trực tiếp. Lượng chất béo tập trung có thể gây co thắt túi mật dữ dội [1], [4], dẫn đến nguy cơ kẹt sỏi ở cổ túi mật hoặc ống mật chủ, gây nên cơn đau quặn mật cấp tính và viêm đường mật.

Người mắc hội chứng ruột kích thích, viêm dạ dày tá tràng hoặc suy giảm chức năng tụy cũng cần cẩn trọng. Dung nạp lượng chất béo đơn lẻ vào sáng sớm có thể kích thích nhu động ruột quá mức gây tiêu chảy, đầy bụng, buồn nôn hoặc cảm giác ậm ạch khó chịu kéo dài nhiều giờ.

Ngoài ra, những người đang cần kiểm soát nghiêm ngặt tổng năng lượng nạp vào cơ thể, chẳng hạn như người béo phì, cần lưu ý rằng mỗi thìa canh dầu ô liu cung cấp khoảng 100-120 calo. Dù dầu ô liu kích thích giải phóng các hormone tạo cảm giác no như GLP-1 [2], việc bổ sung thêm calo từ dầu mà không cắt giảm các phần ăn khác vẫn có thể gây cản trở nỗ lực giảm cân.

Cách áp dụng an toàn và hợp lý trong đời sống

Để tận dụng các đặc tính có lợi của dầu ô liu đối với hệ tiêu hóa mà không gây áp lực cho dạ dày và túi mật, người tiêu dùng nên lưu ý một số điểm sau:

  • Bắt đầu với lượng nhỏ: Nếu muốn thử nghiệm thói quen này, chỉ nên bắt đầu với khoảng 1 thìa cà phê (khoảng 5 ml) và theo dõi phản ứng của đường ruột trong vài ngày, không nên uống ngay một thìa canh lớn (15 ml) hoặc nhiều hơn [3].
  • Lựa chọn dầu nguyên chất: Nên ưu tiên dầu ô liu siêu nguyên chất (Extra Virgin) được ép lạnh, vì loại dầu này giữ lại tối đa hàm lượng phenolic và chất chống oxy hóa tự nhiên vốn có lợi cho quá trình chuyển hóa [8].
  • Kết hợp cùng thực phẩm: Thay vì uống trực tiếp dầu khi bụng hoàn toàn trống rỗng, hãy rưới dầu ô liu lên các món ăn nhẹ buổi sáng như lát bánh mì nguyên cám, đĩa rau củ luộc hoặc trứng. Việc phối hợp chất xơ và chất béo giúp làm chậm quá trình rỗng của dạ dày và tạo ra sự kích thích tiêu hóa êm dịu hơn [2].
  • Bảo quản đúng cách: Dầu ô liu dễ bị oxy hóa bởi ánh sáng và nhiệt độ. Cần bảo quản dầu trong chai thủy tinh sẫm màu, đậy kín nắp và để nơi thoáng mát nhằm giữ nguyên vẹn các axit béo chưa bão hòa quý giá [3].

Thói quen uống dầu ô liu vào buổi sáng mang lại tác động sinh lý rõ ràng trong việc kích thích nhu động túi mật và khởi động hệ thống tiêu hóa [1], [4]. Tuy nhiên, đây không phải là phương thuốc chữa bệnh hay liệu pháp thanh lọc thần kỳ. Hãy xem dầu ô liu là một phần của chế độ dinh dưỡng cân bằng, sử dụng với liều lượng vừa phải và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu bạn đang có các bệnh lý về gan mật hay đường tiêu hóa.