Nhiều người lớn tuổi và dân văn phòng thường có thói quen hãm một nhúm tâm sen (còn gọi là liên tâm) uống mỗi tối để tìm kiếm giấc ngủ ngon sau chuỗi ngày dài trằn trọc. Tuy nhiên, sau một thời gian sử dụng liên tục, không ít người cảm thấy cơ thể mệt mỏi, đầu óc mơ màng, phản xạ chậm chạp, từ đó làm dấy lên nỗi lo sợ rằng uống trà tâm sen kéo dài có thể gây suy giảm trí nhớ hoặc teo não.
Thực tế theo các bằng chứng dược lý học hiện đại, việc uống trà tâm sen không hề gây suy giảm trí nhớ hay làm tổn thương tế bào thần kinh nhận thức. Ngược lại, các hợp chất tự nhiên quý giá chiết xuất từ mầm hạt sen còn cho thấy khả năng chống suy giảm trí nhớ và bảo vệ mạng lưới thần kinh não bộ trước các tổn thương thoái hóa. Cảm giác đãng trí, uể oải mà nhiều người gặp phải thực chất chỉ là tác dụng phụ tạm thời do việc lạm dụng liều lượng quá mức hoặc cơ thể bị ức chế thần kinh quá mức do dùng sai cách.
Hiểu lầm dân gian về việc uống tâm sen gây đãng trí
Tâm sen từ lâu đã được y học cổ truyền xếp vào nhóm dược liệu quy vào kinh tâm, có công năng thanh nhiệt, trấn kinh và an thần rất mạnh mẽ. Vì có nguồn gốc thảo mộc tự nhiên, nhiều người mang tâm lý chủ quan, coi tâm sen như một loại trà thưởng thức giải khát hàng ngày, hãm đặc và uống thay nước lọc từ tháng này qua tháng khác.
Chính thói quen sử dụng tự do và kéo dài này dẫn tới hiện tượng "quá liều an thần", khiến hệ thần kinh trung ương liên tục bị ức chế sâu. Khi cơ thể luôn trong trạng thái hạ nhiệt và ức chế vận động, người dùng vào ban ngày sẽ cảm thấy lờ đờ, kém tập trung, giảm chú ý và phản xạ lóng ngóng.
Nhiều người nhầm lẫn triệu chứng thiếu tỉnh táo do dùng quá đà này với chứng suy giảm trí nhớ hoặc đãng trí sớm. Dân gian từ đó truyền tai nhau rằng uống tâm sen lâu ngày sẽ bị "mụ mẫm đầu óc", làm tổn thương chức năng ghi nhớ. Để hiểu đúng bản chất vấn đề, cần nhìn vào cách các hoạt chất trong mầm hạt sen tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương dưới góc nhìn thực nghiệm.
Cơ chế an thần: Vì sao tâm sen giúp ngủ sâu?
Tác dụng an thần vượt trội của tâm sen phần lớn đến từ các nhóm hợp chất alkaloid đặc hữu, tiêu biểu nhất là neferine. Trong một nghiên cứu công bố năm 2008 trên mô hình chuột, các nhà khoa học đã phân tích tác động của các phân đoạn chiết xuất từ mầm hạt sen Nelumbo nucifera đối với hệ thần kinh trung ương [1].
Kết quả cho thấy phân đoạn chiết xuất chứa alkaloid chính là neferine có khả năng ức chế đáng kể hoạt động vận động tự do của chuột theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng [1]. Hoạt chất này cũng làm hạ thân nhiệt ở động vật thí nghiệm và làm tăng rõ rệt thời gian ngủ do thuốc ngủ thiopental tạo ra [1].
Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu đã so sánh hoạt tính của neferine với diazepam, một loại thuốc an thần và giải lo âu phổ biến của y học hiện đại [1]. Cả neferine và diazepam đều cho thấy tác dụng chống lo âu rõ nét trong thử nghiệm mê cung chữ thập nâng cao (elevated plus maze test) [1]. Tuy nhiên, cơ chế tác động an thần của neferine lại không tương đồng hoàn toàn với diazepam [1].
Trong thử nghiệm xoay trục (rota-rod test), diazepam thể hiện tác dụng giãn cơ và chống co giật rõ rệt, nhưng neferine lại không làm suy giảm khả năng phối hợp cơ bắp và không ảnh hưởng đến các cơn co giật do strychnine hay picrotoxin gây ra [1]. Điều này cho thấy chiết xuất mầm sen giúp thư giãn hệ thần kinh và đưa cơ thể vào giấc ngủ một cách êm dịu mà không làm triệt tiêu khả năng kiểm soát vận động tự nhiên của cơ bắp [1].
Khoa học thực nghiệm: Tâm sen thực sự bảo vệ hay hại trí nhớ?
Trái ngược hoàn toàn với nỗi lo ngại về tình trạng suy giảm trí nhớ, các tài liệu nghiên cứu dược lý thực nghiệm hiện đại chỉ ra rằng mầm hạt sen chứa đựng những hoạt tính sinh học có lợi cho chức năng nhận thức. Một báo cáo năm 2014 khi nghiên cứu sàng lọc các cây thuốc tiềm năng cho thấy hai alkaloid quan trọng từ hạt sen là neferine và nuciferine sở hữu hoạt tính chống mất trí nhớ, chống trầm cảm và an thần [2].
Để làm rõ hơn hiệu quả này, một nghiên cứu chuyên sâu vào năm 2020 đã kiểm nghiệm tác động của neferine trên mô hình chuột mắc bệnh đái tháo đường bị suy giảm trí nhớ và nhận thức [3]. Kết quả thực nghiệm cho thấy việc điều trị bằng neferine đã cải thiện đáng kể các khiếm khuyết về hành vi và chức năng nhận thức trong thử nghiệm mê cung nước Morris, mê cung chữ Y và thử nghiệm điều kiện hóa sợ hãi [3].
Về mặt cơ chế tế bào, neferine giúp giảm stress oxy hóa và ức chế các phản ứng viêm ngay tại vùng hồi hải mã - trung tâm kiểm soát việc hình thành ký ức của não bộ [3]. Hoạt chất này ngăn chặn con đường thể viêm NLRP3 thông qua việc giảm biểu hiện của TXNIP, phức hợp NLRP3, protein ASC và interleukin-1beta trưởng thành [3]. Đồng thời, neferine làm giảm stress lưới nội chất tại hồi hải mã bằng cách hạ thấp các chỉ dấu như GRP78, CHOP, PERK, IRE1 và ATF6 [3].
Không dừng lại ở từng hoạt chất đơn lẻ, một nghiên cứu quy mô năm 2022 đã đánh giá tác động của hỗn hợp tổng alkaloid chiết xuất từ mầm hạt sen Nelumbo nucifera (TASENN) với độ tinh khiết 95,6%, trong đó bao gồm neferine (chiếm 44,57%), isoliensinine (chiếm 28,02%) và liensinine (chiếm 23,01%) [4]. Thử nghiệm dùng đường uống liều 50 mg/kg mỗi ngày trong liên tục 28 ngày trên chuột chuyển gen APP/PS1 mô phỏng bệnh Alzheimer [4].
Kết quả ghi nhận tổng alkaloid mầm hạt sen đã cải thiện rõ rệt chức năng học tập và ghi nhớ của đàn chuột bệnh lý [4]. Dược chất này cải thiện các biến đổi bệnh học mô học ở tế bào thần kinh vỏ não và hồi hải mã, đồng thời ức chế quá trình chết rụng của tế bào thần kinh [4].
Hỗn hợp alkaloid tâm sen làm giảm mức độ phosphoryl hóa protein Tau và giảm sự tạo thành các đám rối sợi thần kinh trong não chuột [4]. Dược chất này còn điều hòa giảm biểu hiện của APP và enzym BACE1, làm giảm tích tụ mảng bám amyloid-beta, ức chế sự tăng sinh và tập hợp bất thường của các tế bào vi thần kinh đệm [4].
Trên mô hình tế bào PC12 bị tổn thương bởi amyloid-beta, tổng alkaloid tâm sen đã ức chế sự chết rụng tế bào, tăng tỷ lệ sống sót, đồng thời làm giảm mức tăng canxi nội bào tự do do độc tố gây ra [4]. Như vậy, bằng chứng khoa học cho thấy các hợp chất trong tâm sen không chỉ an toàn với trí nhớ mà còn có tiềm năng bảo vệ các nơ-ron trước các tác nhân gây thoái hóa nhận thức [4].
Vì sao uống tâm sen sai cách vẫn cảm thấy mệt mỏi và lờ đờ?
Mặc dù bằng chứng phòng thí nghiệm xác nhận tâm sen không phá hủy tế bào thần kinh ghi nhớ, việc người dùng thức dậy với cảm giác đờ đẫn, uể oải và phản xạ chậm là hoàn toàn có thật. Hiện tượng này xuất phát trực tiếp từ các đặc tính dược lực học tự nhiên của thảo dược.
Trước hết, tâm sen có tính hàn và chứa hàm lượng alkaloid có khả năng ức chế vận động, hạ nhiệt cơ thể và an thần kéo dài [1]. Khi uống quá sát giờ ngủ hoặc dùng với liều lượng quá đậm đặc, lượng alkaloid tích lũy trong máu chưa được chuyển hóa và đào thải hết khi chuông báo thức reo vào buổi sáng. Tình trạng "dư âm an thần" này khiến người bệnh rơi vào trạng thái ngái ngủ, não bộ chưa kịp phục hồi sự tỉnh táo tối đa, tạo cảm giác trí nhớ bị giảm sút tức thì.
Bên cạnh đó, việc lạm dụng trà tâm sen liên tục trong nhiều tuần còn gây hạ huyết áp quá mức và làm chậm nhịp tim nhẹ. Huyết áp tụt vào ban ngày khiến lưu lượng máu và oxy cung cấp lên các tế bào vỏ não bị suy giảm tạm thời. Khi não thiếu oxy và dưỡng chất để duy trì sự sắc bén, con người sẽ cảm thấy hoa mắt, tay chân rã rời, khó tập trung suy nghĩ và phản ứng chậm trước các công việc đòi hỏi tư duy phức tạp.
Những ai nên thận trọng hoặc tránh dùng tâm sen?
Dù là thảo dược tự nhiên, tâm sen có tính năng tương tự như một vị thuốc trị bệnh chứ không phải trà uống thông thường. Những đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng hoặc tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng:
Người có tiền sử huyết áp thấp và nhịp tim chậm: Do tính chất làm hạ nhiệt cơ thể và làm dịu hệ thống tim mạch, người huyết áp thấp khi dùng tâm sen dễ bị tụt huyết áp nghiêm trọng, ngất xỉu hoặc hoa mắt chóng mặt khi đứng dậy đột ngột.
Người có thể trạng hư hàn, tỳ vị yếu: Nhóm người này thường có biểu hiện sợ lạnh, tay chân lạnh, dễ đầy bụng, đi ngoài phân lỏng. Tính hàn đậm nét của tâm sen sẽ làm nặng thêm tình trạng lạnh bụng, gây rối loạn tiêu hóa và suy giảm sinh lực.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Dược liệu chứa nhiều alkaloid tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương và trương lực cơ trơn chưa được xác nhận an toàn tuyệt đối cho thai nhi và trẻ sơ sinh.
Người đang sử dụng thuốc điều trị an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc hạ áp: Các hoạt chất alkaloid trong mầm sen có thể cộng hưởng làm tăng tác dụng an thần của thuốc hoặc gây tụt huyết áp ngoài tầm kiểm soát.
Người lái xe đường dài hoặc người vận hành máy móc nguy hiểm: Nguy cơ buồn ngủ kéo dài và phản xạ chậm chạp vào ban ngày từ tâm sen có thể gây ra những rủi ro an toàn lao động nghiêm trọng.
Cách dùng tâm sen an toàn, bảo vệ giấc ngủ và sự tỉnh táo
Để khai thác hiệu quả an thần quý giá của tâm sen mà không vướng phải cảm giác mệt mỏi hay lờ đờ đầu óc, người sử dụng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
Luôn sao vàng tâm sen trước khi sử dụng: Tâm sen tươi chứa hàm lượng độc tính nhẹ và có tính hàn rất mạnh. Việc sao vàng nhỏ lửa trên chảo đến khi dậy mùi thơm và chuyển màu vàng đậm sẽ giúp khử bớt tính hàn, giảm bớt độc tính tự nhiên và làm cho trà êm dịu hơn với hệ tiêu hóa.
Kiểm soát chặt chẽ liều lượng: Tuyệt đối không bốc cả nắm lớn để hãm trà. Liều dùng thông thường cho người trưởng thành chỉ nên dao động từ 1 đến 3 gam tâm sen khô đã sao vàng cho mỗi ngày, tương đương một thìa cà phê nhỏ.
Thời điểm uống hợp lý: Nên thưởng thức một tách trà tâm sen ấm vào buổi tối, trước khi đi ngủ khoảng 1 đến 2 giờ. Tránh uống quá muộn ngay sát giờ leo lên giường hoặc uống dồn dập vào ban ngày, nhằm hạn chế tình trạng tiểu đêm làm gián đoạn giấc ngủ cũng như tránh buồn ngủ lơ mơ vào giờ làm việc.
Dùng ngắt quãng, không uống liên tục: Chỉ nên sử dụng trà tâm sen như một biện pháp hỗ trợ cấp tính trong đợt mất ngủ ngắn ngày, kéo dài từ 7 đến 10 ngày. Sau đó, cần ngừng uống ít nhất 1 đến 2 tuần để cơ thể đào thải hết các alkaloid tích lũy rồi mới đánh giá xem có cần dùng tiếp hay không.
Kết hợp thảo dược bổ trợ: Để cân bằng tính hàn của tâm sen, có thể hãm chung với vài lát gừng tươi, táo đỏ hoặc hoa cúc giúp làm ấm tỳ vị, dưỡng huyết và ổn định khí huyết toàn thân.
Trà tâm sen không phải là thủ phạm gây suy giảm trí nhớ hay làm thoái hóa não bộ như nhiều lời đồn đại dân gian. Trái lại, các hoạt chất trong mầm hạt sen đã được khoa học ghi nhận có tiềm năng bảo vệ hệ thần kinh và chống suy giảm nhận thức. Tuy nhiên, để giấc ngủ đến tự nhiên mà sáng dậy đầu óc vẫn minh mẫn, người dùng cần coi tâm sen là một vị thuốc, sử dụng đúng liều lượng, sao vàng cẩn thận và không ỷ lại kéo dài.