Nhiều người tập thể hình hoặc người lớn tuổi thường pha một ly whey protein sau buổi tập để giữ cơ bắp. Tuy nhiên, không ít người lo lắng thói quen nạp đạm cô đặc kéo dài sẽ bắt thận làm việc quá sức và dẫn đến suy thận.
Ở người có chức năng thận bình thường, việc bổ sung whey protein kết hợp tập luyện không gây hại cho độ lọc cầu thận [1]. Sự gia tăng mức lọc của thận sau khi ăn đạm thực chất là phản ứng thích nghi sinh lý bình thường của cơ thể khỏe mạnh, không phải dấu hiệu tổn thương thận [2].
Thận phản ứng thế nào khi cơ thể nạp đạm?
Để đánh giá sức khỏe của thận, y học sử dụng chỉ số độ lọc cầu thận (GFR - Glomerular Filtration Rate), tức lưu lượng máu được lọc qua các đơn vị cầu thận trong một phút. Một chỉ số liên quan là độ thanh thải creatinine, phản ánh khả năng thận lọc chất thải creatinine từ máu ra nước tiểu [2].
Khi người khỏe mạnh ăn bữa giàu đạm, độ lọc cầu thận sẽ tăng lên [2]. Khả năng thận tự nâng công suất hoạt động khi tiếp nhận lượng đạm đưa vào được gọi là "dự trữ chức năng thận" (renal functional reserve) [2].
Một nghiên cứu công bố năm 1983 khảo sát tác động của lượng đạm ăn vào lên độ lọc cầu thận ở người bình thường [2]. Kết quả cho thấy nhóm người khỏe mạnh ăn chế độ có đạm có độ thanh thải creatinine cao hơn đáng kể so với nhóm người khỏe mạnh ăn chay [2]. Khi tăng dần lượng đạm nạp vào ở các tình nguyện viên bình thường, độ thanh thải creatinine cũng tăng lên rõ rệt và biến thiên trong ngày tương ứng với các thời điểm ăn uống [2].
Trong các thử nghiệm ngắn hạn của nghiên cứu năm 1983, người bình thường đạt mức tăng độ lọc cầu thận tối đa lên tới 171,0 ± 7,7 ml/phút ở thời điểm 2,5 giờ sau khi nạp một lượng đạm [2]. Ngay cả ở trẻ em, nghiên cứu năm 2004 thực hiện 89 lượt đo trên 78 trẻ (dùng cimetidine trước đo và nhịn thịt, cá, gia cầm 24 giờ) cũng xác nhận một bữa ăn giàu đạm từ sữa, phô mai, trứng và bánh nướng làm tăng độ lọc cầu thận [3]. Mức tăng này chủ yếu do tăng lọc creatinine tại cầu thận và một phần nhỏ do giảm nồng độ creatinine huyết thanh [3].
Bằng chứng trực tiếp về uống whey protein kết hợp tập luyện
Nỗi sợ đạm whey hại thận thường xuất phát từ việc đánh đồng phản ứng tăng lọc sinh lý với tình trạng quá tải bệnh lý. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người dùng whey protein cho thấy bức tranh rõ ràng hơn.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã kiểm tra sự thay đổi chức năng thận sau chương trình tập kháng lực kéo dài 12 tuần kết hợp bổ sung đạm ngay sau tập ở người cao tuổi sống tại cộng đồng [1]. Nghiên cứu thực hiện trên 237 người, độ tuổi trung bình 73,7 ± 5,7 tuổi, trong đó phụ nữ chiếm 58,2% [1]. Những người tham gia tập kháng lực 3 lần mỗi tuần nhằm tăng sức mạnh và khối lượng các nhóm cơ chính [1].
Họ được chia ngẫu nhiên vào 3 nhóm dùng thức uống bổ sung ngay sau buổi tập: nhóm uống whey protein (chứa 20 g đạm whey và 20 g carbohydrate), nhóm uống đạm sữa (20 g đạm sữa và 20 g carbohydrate), hoặc nhóm chỉ uống carbohydrate (40 g carbohydrate) [1]. Chức năng thận được ước tính qua độ lọc cầu thận (theo công thức Cockcroft-Gault) và khẩu phần ăn được ghi nhận bằng nhật ký cân thực phẩm 3 ngày ở thời điểm ban đầu và khi kết thúc [1].
Sau 12 tuần can thiệp, tổng năng lượng nạp vào không tăng [1]. Lượng đạm nạp vào tăng ở nhóm dùng đạm sữa, nhưng ở nhóm dùng đạm whey thì tổng đạm ăn vào không tăng mà lượng carbohydrate lại tăng [1]. Độ lọc cầu thận sau can thiệp tăng thêm 4,4 mL/phút/1,73 m2 (P < 0,001), mức thay đổi tương tự nhau giữa nam và nữ cũng như giữa các nhóm tuổi [1].
Sự thay đổi độ lọc cầu thận khi kết thúc nghiên cứu không liên quan đến khối lượng cơ nạc, loại thực phẩm bổ sung hay tổng lượng đạm ăn vào [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận chương trình tập kháng lực 12 tuần kết hợp bổ sung đạm không gây ảnh hưởng xấu đến độ lọc cầu thận ở người lớn tuổi [1].
Vì sao có thông tin ăn nhiều đạm làm hại thận?
Quan niệm kiêng đạm để bảo vệ thận bắt nguồn từ các nghiên cứu trên mô hình thận đã bị tổn thương sẵn hoặc người có bệnh lý nền. Khi số lượng đơn vị thận (nephron) bị sụt giảm, dự trữ chức năng thận có thể bị suy giảm hoặc biến mất hoàn toàn [2].
Một nghiên cứu năm 1986 trên mô hình chuột bị cắt giảm thận (đã có tổn thương thận xác lập) so sánh chế độ ăn hạn chế đạm (6%) với chế độ đạm cao hơn (20%) [4]. Kết quả trên chuột cho thấy hạn chế đạm ở mức 6% giúp giảm áp lực thủy tĩnh mao mạch cầu thận, tăng hệ số siêu lọc, ít làm suy giảm tính thấm chọn lọc của cầu thận và bảo tồn chức năng thận tốt hơn (đo bằng độ lọc cầu thận và độ thanh thải phân suất của albumin, IgG) bất chấp tình trạng tăng huyết áp hệ thống vẫn tồn tại [4].
Trên người bệnh, nghiên cứu năm 1988 khảo sát 16 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1 (phụ thuộc insulin) từ 15 đến 23 tuổi, mắc bệnh từ trước tuổi dậy thì với thời gian bệnh từ 5 đến 20 năm [5]. Bệnh nhân được ăn theo thứ tự ngẫu nhiên bắt chéo trong 10 ngày với chế độ ăn đẳng calo chứa 10% calo từ đạm (0,9 ± 0,06 g/kg/ngày) hoặc 20% calo từ đạm (1,9 ± 0,1 g/kg/ngày - tương đương mức khuyến nghị) [5].
Kết quả cho thấy chế độ ăn ít đạm làm giảm độ lọc cầu thận so với chế độ đạm thông thường (p < 0,001) [5]. Đặc biệt, ở 6 bệnh nhân có tình trạng tăng lọc cầu thận ban đầu (độ lọc cầu thận vượt quá +2 độ lệch chuẩn so với mức trung bình bình thường), việc giảm đạm giúp độ lọc cầu thận giảm mạnh nhất (giảm trung bình 20 ml/phút so với mức giảm 7 ml/phút ở nhóm có độ lọc ban đầu bình thường, p = 0,01), đồng thời làm giảm tốc độ bài tiết albumin (p = 0,03) và giảm huyết áp tâm thu (p = 0,01) [5].
Một nghiên cứu khác năm 2011 tiến hành trên 25 trẻ em (tuổi trung vị 30 tháng, dao động 24 đến 60 tháng) có bệnh lý van niệu đạo sau đã được đốt van ít nhất 6 tuần trước đó [6]. Độ lọc cầu thận nền trung bình là 59,88 ± 10 ml/phút/1,73 m2 [6]. Sau khi nạp đạm, độ lọc cầu thận tăng ở 16 trẻ (64%) với mức tăng trung bình 32,23%, giữ nguyên ở 4 trẻ (16%) và giảm ở 5 trẻ (20%) với mức giảm trung bình 12,5% [6]. Những trẻ mất dự trữ chức năng thận (tăng dưới 10% sau nạp đạm) có mức độ rối loạn chức năng bàng quang nặng hơn và trào ngược bàng quang niệu quản nặng hơn (độ III trở lên, p < 0,05), cùng mức creatinine huyết thanh trung vị cao hơn sau thời gian theo dõi trung vị 13 tháng (1,3 mg/dl so với 0,78 mg/dl) [6].
Như vậy, việc hạn chế đạm mang lại lợi ích giảm áp lực lọc ở những quả thận đã bị tổn thương hoặc đang tăng lọc bệnh lý do đái tháo đường [4], [5]. Ngược lại, áp đặt quy tắc kiêng đạm này lên người có thận khỏe mạnh là sự nhầm lẫn về đối tượng.
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Điểm mạnh của nghiên cứu năm 2013 là thiết kế thử nghiệm có đối chứng ngẫu nhiên trên 237 người, trực tiếp sử dụng liều 20 g đạm whey kết hợp tập kháng lực 3 buổi/tuần [1]. Nghiên cứu đo lường cụ thể cả nhật ký thực phẩm lẫn ước tính độ lọc cầu thận trước và sau can thiệp [1].
Tuy nhiên, bằng chứng này vẫn có những giới hạn cần lưu ý. Thời gian theo dõi của nghiên cứu mới dừng lại ở mức 12 tuần và đối tượng khảo sát là người cao tuổi (trung bình 73,7 tuổi) [1]. Bên cạnh đó, việc uống bổ sung 20 g whey trong nghiên cứu này không làm tăng tổng lượng đạm ăn vào hàng ngày của nhóm dùng whey (do có sự thay đổi trong khẩu phần ăn tự nhiên), nên chưa phản ánh được kịch bản người tập thể hình nạp lượng đạm tổng cộng quá cao gấp nhiều lần bình thường trong nhiều năm [1].
Ở người lớn tuổi, chức năng thận cũng có đặc thù riêng. Một nghiên cứu năm 1992 trên 10 tình nguyện viên cao tuổi khỏe mạnh đã thử nghiệm truyền tĩnh mạch liên tục dopamine liều thấp (3 microgam/kg/phút) và áp dụng chế độ ăn ít đạm (0,69 g/kg) [7]. Khi truyền dopamine, lưu lượng huyết tương thận hiệu quả tăng đáng kể nhưng độ lọc cầu thận trung bình không tăng so với ban đầu; tuy nhiên nếu xét riêng thì có 5 người tăng đáng kể độ lọc cầu thận (trung bình 14,4, độ lệch chuẩn 1,3) [7].
Điều này ngụ ý rằng ở một nửa số người cao tuổi khảo sát, thận đã làm việc ở mức tối đa và không còn công suất dự trữ [7]. Khi áp dụng chế độ ăn ít đạm (0,69 g/kg) trên chính những tình nguyện viên này, độ lọc cầu thận giảm xuống, gợi ý việc hạn chế đạm có thể giúp giảm mức lọc ở các đơn vị thận còn lại nhằm bảo tồn cấu trúc và chức năng thận già hóa [7].
Những hiểu lầm thường gặp về đạm và chỉ số xét nghiệm thận
Hiểu lầm phổ biến nhất là thấy chỉ số độ lọc cầu thận (GFR) hoặc độ thanh thải creatinine tăng lên sau giai đoạn ăn giàu đạm rồi kết luận thận đang bị suy. Thực tế, độ thanh thải creatinine thay đổi theo nhịp ngày đêm và gắn liền với các bữa ăn [2]. Ở người khỏe mạnh, ăn đạm làm tăng độ lọc cầu thận là biểu hiện cho thấy thận còn khả năng dự trữ chức năng tốt [2].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ nhìn vào chỉ số creatinine máu bình thường hoặc độ lọc cầu thận cơ bản để khẳng định thận hoàn toàn nguyên vẹn. Nghiên cứu năm 2011 chỉ ra rằng các phép đo thông thường như nồng độ creatinine huyết thanh và độ lọc cầu thận cơ bản thực chất không phản ánh được sự sụt giảm tổng số lượng đơn vị thận (nephron) [6]. Phải thông qua nghiệm pháp nạp đạm để xem thận có tăng lọc được hay không, bác sĩ mới đánh giá được công suất dự trữ thực sự của thận [2], [6].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ có đạm từ thịt động vật mới làm tăng công suất lọc của thận. Thực tế, đạm từ sữa, phô mai, trứng trong chế độ ăn không thịt cá vẫn kích thích làm tăng độ lọc cầu thận [3].
Ai nên thận trọng khi dùng whey protein?
Dù đạm whey an toàn cho người có chức năng thận bình thường trong chương trình tập luyện [1], một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng:
Thứ nhất là người đã có tổn thương thận hoặc suy giảm số lượng đơn vị thận. Ở nhóm này, dự trữ chức năng thận bị giảm hoặc mất hoàn toàn [2], và việc nạp đạm có thể làm tăng áp lực thủy tĩnh trong mao mạch cầu thận, thúc đẩy tổn thương tiến triển như đã thấy trên mô hình thực nghiệm [4].
Thứ hai là bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1, đặc biệt là người đang có tình trạng tăng lọc cầu thận. Ở nhóm này, chế độ ăn mức đạm thông thường (20% tổng calo, tương đương 1,9 g/kg/ngày) duy trì mức lọc cầu thận cao, bài tiết albumin nhiều hơn và huyết áp tâm thu cao hơn so với chế độ giảm đạm (10% tổng calo, tương đương 0,9 g/kg/ngày) [5].
Thứ ba là trẻ em hoặc người có tiền sử bệnh lý đường tiết niệu bẩm sinh (như van niệu đạo sau, trào ngược bàng quang niệu quản, rối loạn chức năng bàng quang), vì một bộ phận trong nhóm này đã mất dự trữ chức năng thận và thậm chí bị giảm độ lọc cầu thận sau khi nạp đạm [6].
Thứ tư là người cao tuổi hoặc người có suy tim sung huyết. Nghiên cứu năm 1992 lưu ý rằng một nửa số người cao tuổi khỏe mạnh đã hoạt động hết công suất dự trữ thận, và chức năng thận còn giảm nhiều hơn ở bệnh nhân cao tuổi bị suy tim sung huyết [7]. Những người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thực phẩm bổ sung đạm.
Cách sử dụng whey protein hợp lý trong đời sống
Để tận dụng lợi ích của đạm đối với cơ bắp mà không gây áp lực không cần thiết lên cơ thể, người tập luyện có thể áp dụng liều lượng đã được kiểm chứng. Trong nghiên cứu năm 2013, mức dùng 20 g whey protein (kết hợp 20 g carbohydrate) uống ngay sau buổi tập kháng lực (3 buổi/tuần) được chứng minh là không gây hại cho độ lọc cầu thận sau 12 tuần [1].
Không nên coi whey protein là nguồn cộng dồn vô tội vạ vào một khẩu phần ăn vốn đã quá dư thừa thịt cá. Trong thử nghiệm năm 2013, nhóm uống 20 g whey protein giữ được sự an toàn cho thận một phần vì tổng năng lượng và tổng lượng đạm ăn vào cả ngày của họ không bị đẩy lên cao đột biến [1]. Hãy tính toán lượng đạm từ whey nằm trong tổng nhu cầu đạm cân đối hàng ngày, kết hợp uống đủ nước và ăn đa dạng thực phẩm.
Nếu đi xét nghiệm máu kiểm tra sức khỏe định kỳ, cần nhớ rằng bữa ăn giàu đạm có thể làm tăng độ lọc cầu thận tối đa sau khoảng 2,5 giờ và làm thay đổi độ thanh thải creatinine trong ngày [2]. Do đó, nên trao đổi rõ với bác sĩ về chế độ ăn giàu đạm hoặc việc đang dùng whey protein trước khi lấy mẫu để tránh hiểu sai kết quả xét nghiệm.
Tóm lại, ở người khỏe mạnh, uống whey protein liều hợp lý kết hợp tập luyện không làm hỏng thận mà chỉ kích hoạt công suất lọc dự trữ sinh lý bình thường của cơ quan này [1], [2]. Ngược lại, người có bệnh thận, đái tháo đường hoặc người cao tuổi có suy giảm chức năng thận cần hạn chế đạm và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng [4], [5], [7].