Những thắc mắc thường gặp về ăn uống, dược liệu và sức khỏe, trả lời bằng nghiên cứu khoa học có ghi rõ nguồn.
1.603 bài, trang 33 trên 81
Quan niệm đắp lá dây ông lão tươi gây phồng rộp da giúp chữa dứt điểm đau nhức xương khớp là sai lầm. Cảm giác bớt đau chỉ là sự đánh lừa thần kinh tạm thời khi da bị tổn thương, bỏng rát và viêm da tiếp xúc kích ứng, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng.
Nhiều người có thói quen uống dây thìa canh hằng ngày để ổn định đường huyết nhưng băn khoăn về nguy cơ tổn thương gan khi dùng kéo dài. Dù các thử nghiệm ghi nhận độ an toàn tương đối tốt, y văn thế giới đã ghi nhận ca tổn thương gan cấp tính do thảo dược này. Người bệnh nên kiểm tra men gan trước khi dùng và định kỳ sau 1 đến 3 tháng.
Cả picrotoxin trong dây táo và thujone trong ngải cứu đều gây ức chế thụ thể GABA-A dẫn tới kích thích thần kinh và nguy cơ co giật. Tuy nhiên, thujone chuyển hóa rất nhanh thành chất ít độc, tác động có tính thuận nghịch, còn picrotoxin là độc tố đối kháng kinh điển mạnh hơn rất nhiều lần.
Dây thần thông và dây cóc là hai loài thảo dược thuộc chi *Tinospora* rất dễ bị nhầm lẫn do hình thái tương đồng. Dây cóc chứa hoạt chất furano-diterpenoid có nguy cơ gây độc trực tiếp cho gan, trong khi dây thần thông dù có tiềm năng bảo vệ gan nhưng vẫn có thể kích hoạt tổn thương gan đặc ứng ở người mẫn cảm.
Dù dây toàn (*Solanum lyratum*) chứa nhiều hợp chất alkaloid steroid có tiềm năng chống viêm và ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm, độc tính solanine tự nhiên trong thảo dược họ Cà này có thể gây rối loạn tiêu hóa và biến đổi chức năng cơ thể nếu tự ý sử dụng kéo dài hay dùng sai liều.
Cao thường xuân và thuốc giảm ho hóa dược trung ương khác nhau cơ bản về cơ chế: một bên hỗ trợ long đờm và làm dịu đường thở, một bên ức chế trực tiếp phản xạ ho ở não bộ. Nghiên cứu cho thấy chiết xuất thường xuân mang lại hiệu quả tương đương hoạt chất hóa dược trong việc cải thiện viêm phế quản.
Dầu hạt dây săng máu được truyền tụng với công dụng bổ não, hỗ trợ giảm lo âu và bảo vệ dạ dày. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm cảnh báo việc sử dụng quá liều dược liệu đậm đặc này có thể dẫn đến kích ứng tiêu hóa, nôn mửa, suy giảm khả năng sinh sản và tổn thương gan tạm thời.
Các hoạt chất chiết xuất từ dây quai bị đã ghi nhận khả năng hạ thân nhiệt trên mô hình chuột thí nghiệm, nhưng thảo dược này chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh hiệu quả trên người. Việc tự ý dùng dây quai bị chữa sốt virus tiềm ẩn nhiều rủi ro và làm lỡ thời gian điều trị y khoa chuẩn.
Ăn cá đánh bằng dây thuốc cá tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm rotenone, một chất ức chế chuỗi hô hấp tế bào có thể ngấm vào thịt và nội tạng cá. Dù rotenone hấp thu kém qua đường ruột người so với mang cá, các bằng chứng khoa học cho thấy dư lượng hóa chất này vẫn tồn lưu và liên quan đến tổn thương tế bào thần kinh.
Uống nước thảo mộc như dây hương hằng ngày không hoàn toàn an toàn cho gan thận. Nghiên cứu độc học trên chuột cho thấy dù ít gây ngộ độc cấp tính, việc dùng chiết xuất liều cao liên tục 28 ngày có thể làm hoại tử mô gan, thận và biến đổi chức năng lọc thải.
Dây lõi tiền là vị thuốc dân gian chứa nhiều hoạt chất alkaloid có hoạt tính sinh học mạnh. Việc tự ý đun uống quá liều hoặc dùng dược liệu không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, tổn thương thần kinh và tiêu hóa. Người bệnh chỉ nên sử dụng lượng vừa phải theo chỉ định của bác sĩ y học cổ truyền.
Hạt cây dây cám (*Sarcolobus globosus*) từ lâu được dùng làm bả diệt chuột nhờ độc tính cực mạnh. Các nghiên cứu chỉ ra dịch chiết glycoside và rotenoid trong cây ức chế dẫn truyền thần kinh - cơ, làm tê liệt cơ hoành dẫn đến suy hô hấp và tử vong nhanh chóng ở loài gặm nhấm.
Nghiên cứu khoa học cho thấy dây đau xương (*Tinospora crispa*) chứa nhiều hợp chất có tác dụng kháng viêm và hạ axit uric trên mô hình thực nghiệm nhưng tiềm ẩn độc tính gan ở liều cao, trong khi dây chặc chìu hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu đối chứng tương đương.
Nhiều người truyền tai nhau cách giã nát lá dây bánh nem đắp lên vết rách da hay côn trùng cắn để cầm máu, tiêu sưng. Dù dịch chiết thảo dược này có hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm, việc đắp lá tươi trực tiếp lại mang nguy cơ nhiễm trùng, hoại tử mô nghiêm trọng.
Chìa vôi 4 cạnh (*Cissus quadrangularis*) và chìa vôi Việt Nam (*Cissus repens*) là hai loài hoàn toàn khác nhau. Các bằng chứng khoa học quốc tế về liền xương, chống béo phì hay ức chế tế bào ung thư đều thuộc về chìa vôi 4 cạnh, người dân tránh đánh đồng để không dùng sai dược liệu.
Dây gân là vị thuốc quen thuộc trong y học dân gian thuộc chi thực vật chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng. Tuy nhiên, khoa học hiện đại chưa xác lập ngưỡng an toàn bằng con số cụ thể cho việc sắc uống mỗi ngày. Tự ý dùng liều cao, kéo dài tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tích lũy gây hại nghiêm trọng cho gan và thận.
Dây chè (*Vernonia andersoni*) thuộc họ Cúc và chè dây (*Ampelopsis cantoniensis*) thuộc họ Nho là hai loài thảo dược hoàn toàn khác nhau. Việc nhầm lẫn tên gọi dễ dẫn đến sử dụng sai mục đích, trong khi các hoạt tính sinh học từ chi *Vernonia* chủ yếu mới dừng lại ở nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng.
Uống trà rễ dâu gai hằng ngày là thói quen dân gian chưa có đủ bằng chứng an toàn qua các nghiên cứu độc tính dài hạn trên người. Dù một số hoạt chất thể hiện tác dụng tế bào, việc tự ý dùng nước sắc rễ đậm đặc dài ngày có thể gây quá liều và làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan.
Dây bá và tiêu lốt đều là dược liệu cay ấm hỗ trợ hô hấp, nhưng tiêu lốt thiên về làm ấm phế và giảm ho do lạnh, còn dây bá giúp hành khí và tống xuất đờm bít tắc. Do thiếu dữ liệu lâm sàng hiện đại, người bệnh chỉ nên dùng lượng vừa phải và tham khảo ý kiến bác sĩ.
Các nghiên cứu thực nghiệm xác nhận vỏ rễ dâu tằm (tang bạch bì) chứa các hoạt chất có khả năng giảm viêm đường hô hấp, ức chế chất gây viêm và dị ứng trên mô hình động vật. Tuy nhiên, dữ liệu lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế và cần được sử dụng thận trọng.
