Những thắc mắc thường gặp về ăn uống, dược liệu và sức khỏe, trả lời bằng nghiên cứu khoa học có ghi rõ nguồn.
3.516 bài, trang 26 trên 176
Sơn từ cô chính thống trong dược điển bắt nguồn từ cả hai loài lan *Pleione bulbocodioides* và *Cremastra appendiculata*. Khoa học hiện đại chứng minh mỗi loài đều chứa các hoạt chất stilbenoid, phenanthrene và glycoside giá trị riêng, do đó không có loài nào tốt nhất tuyệt đối mà chất lượng phụ thuộc vào quy chuẩn kiểm nghiệm hoạt chất.
Sơn dịch (Aristolochia indica) chứa axit aristolochic - chất độc chuyển hóa thành các liên kết cộng gộp DNA dai dẳng, gây đột biến gen TP53 đặc trưng và làm tăng mạnh nguy cơ ung thư biểu mô đường tiết niệu trên cùng tổn thương thận mạn tính.
Nhận định dược liệu sòi trắng có nguy cơ kích thích khối u là đúng trên cơ sở độc chất học. Cây sòi trắng chứa este diterpene thuộc nhóm este phorbol, có hoạt tính sinh học kích hoạt protein kinase C, tân tạo mạch máu và thúc đẩy tế bào ác tính phát triển mạnh.
Hạt cây sơn tuế chứa hai độc tố nguy hiểm là cycasin và BMAA. Các nghiên cứu y khoa cảnh báo những hợp chất này có khả năng gây tổn thương cấu trúc DNA, dẫn đến hoại tử tế bào gan và kích hoạt các bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển, tuyệt đối không nên sử dụng làm thức ăn hay bài thuốc dân gian truyền miệng.
Nhiều người thường dùng sơn cúc hai hoa và cỏ mần trầu theo kinh nghiệm dân gian để giải nhiệt, hạ sốt. Tuy nhiên, khoa học hiện nay chỉ mới ghi nhận các hoạt chất gây độc tế bào trong ống nghiệm của sơn cúc hai hoa, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả hạ sốt an toàn trên người.
Nhiều lời đồn thổi cho rằng Sâm Ô Linh (Wulingshen) là "thần dược" giúp bảo vệ thận và chặn đứng biến chứng tiểu đường. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy nhận định này chưa hoàn toàn chính xác: tác dụng chống oxy hóa và cải thiện độ nhạy insulin mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc động vật, hoàn toàn thiếu dữ liệu lâm sàng trên người bệnh thận đái tháo đường.
Cây sói rừng được nhiều người truyền tai nhau như một phương thuốc thần kỳ có khả năng tiêu diệt khối u và thay thế phác đồ điều trị ung thư. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy hoạt tính ức chế tế bào ác tính mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm và trên động vật, hoàn toàn không thể thay thế thuốc hay phác đồ y khoa chuẩn.
Các hoạt chất flavonoid như fisetin và fustin từ các loài thuộc chi sơn (Rhus) đang thu hút sự chú ý của giới khoa học nhờ tiềm năng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ tế bào thần kinh. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay chủ yếu dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào và mô hình động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người.
Quả sâu đông (lộ lộ thông) từ lâu được dùng trong dân gian để chữa đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên chuột và tế bào trong ống nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định hiệu quả điều trị.
Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy sơn thù du chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và giảm hấp thu đường. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu hiện nay mới chỉ được ghi nhận trên chuột và tế bào nuôi cấy, bằng chứng lâm sàng trên người còn rất hạn chế, người bệnh không thể dùng thay thuốc điều trị.
Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng khẳng định sâm đại hành trực tiếp làm tăng tác dụng của warfarin trên người. Tuy nhiên, loài củ này chứa lượng lớn dẫn xuất naphthoquinone có cấu trúc tương đồng vitamin K, tiềm ẩn nguy cơ tương tác gây xuất huyết nguy hiểm mà người bệnh tim mạch cần tuyệt đối cảnh giác.
Sâm tố nữ (Pueraria mirifica) được quảng bá rộng rãi giúp giảm bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm thời kỳ tiền mãn kinh. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng hiện nay còn rất hạn chế: chỉ có thử nghiệm sơ bộ quy mô nhỏ ghi nhận giảm thang điểm khó chịu, trong khi dữ liệu đối chứng giả dược cho triệu chứng vận mạch vẫn chưa đầy đủ.
Nhiều lời đồn cho rằng cây sói rừng giúp hạ acid uric và chữa dứt bệnh gút nhờ ức chế enzyme. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ghi nhận chiết xuất sói rừng có tác dụng ức chế tế bào ung thư thực nghiệm, chưa có dữ liệu chứng minh hiệu quả hạ acid uric hay điều trị gút.
Tin đồn sâm xuyên đá giúp tráng dương, tăng cường sinh lực nam giới hoàn toàn không có cơ sở y học. Hiện y văn thế giới chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh tác dụng này; các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở hóa thực vật và khả năng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm.
Nhựa mủ sòi tía chứa các hợp chất ester phorbol có hoạt tính sinh học mạnh, kích hoạt trực tiếp enzym protein kinase C gây viêm da, đỏ rát và tổn thương niêm mạc mắt. Dù một số dẫn xuất được nghiên cứu tiềm năng y học, tiếp xúc trực tiếp nhựa tươi tiềm ẩn nguy cơ viêm mô và thúc đẩy khối u.
Người có tiền sử sỏi thận canxi oxalate cần thận trọng khi ăn nhiều sơ ri. Lượng vitamin C đậm đặc trong loại quả này khi nạp quá mức có thể chuyển hóa thành oxalate trong nước tiểu, làm tăng nguy cơ tái tạo sỏi, đặc biệt ở nam giới và người có cơ địa tái phát sỏi thường xuyên.
Sì to (*Valeriana jatamansi*) và Nữ lang châu Âu (*Valeriana officinalis*) đều thuộc chi Valeriana nhưng khác biệt rõ rệt về thành phần hoạt chất. Sì to sở hữu hàm lượng valepotriates vượt trội, trong khi Nữ lang châu Âu lại giàu acid valerenic hơn, dẫn đến độ ổn định dược lý và ứng dụng thực tế có sự phân hóa.
Sâm xuyên đá được đồn thổi có khả năng giải độc và bảo vệ gan vượt trội, nhưng các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ mới ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa mạnh trong ống nghiệm từ chiết xuất rễ cây, chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh hiệu quả bảo vệ tế bào gan trên người.
Nhiều người lầm tưởng sơ ri nhiệt đới và quả anh đào xứ lạnh là một, dẫn đến kỳ vọng sai về hiệu quả hạ axit uric. Bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ghi nhận tác dụng giảm axit uric và ngừa cơn gút cấp ở quả anh đào ôn đới, trong khi sơ ri nhiệt đới đóng vai trò cung cấp vitamin C hỗ trợ bài tiết urate.
Người bị dị ứng mủ cao su cần thận trọng khi ăn quả sơ ri do nguy cơ mắc hội chứng mủ cao su - trái cây. Hiện tượng này xảy ra khi hệ miễn dịch nhận nhầm các protein panallergen trong sơ ri có cấu trúc tương tự dị nguyên mủ cao su, dễ gây ngứa họng hoặc phản ứng toàn thân.
