Nỗi lo ăn uống khi mắc sốt xuất huyết
Nhiều gia đình khi có người thân mắc sốt xuất huyết thường rơi vào tình thế lúng túng trong việc chăm sóc dinh dưỡng. Bệnh nhân sốt li bì, đắng miệng, buồn nôn, mệt lả và gần như không muốn nuốt bất kỳ thứ gì. Một thắc mắc phổ biến là tại sao bác sĩ luôn nhắc nhở chỉ nên cho ăn cháo loãng, súp ấm thay vì bồi bổ bằng các món đặc, giàu đạm đặc mỡ.
Câu trả lời nằm ở trạng thái dễ tổn thương của cơ thể lúc sốt cao. Ăn cháo, súp lỏng là cách bảo vệ hệ thống tiêu hóa đang suy yếu, giúp bù lượng dịch thất thoát và phòng ngừa nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nguy hiểm.
Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm do virus lây truyền qua muỗi Aedes aegypti, hiện lưu hành tại hơn 125 quốc gia trên thế giới [1]. Bệnh do 4 tuýp huyết thanh riêng biệt của virus dengue (DENV-1 đến DENV-4) gây ra, thuộc họ Flaviviridae [1]. Bệnh phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đe dọa sức khỏe của hàng tỷ người [1].
Nguy cơ tổn thương niêm mạc khi sốt cao
Trong giai đoạn cấp tính, sốt xuất huyết không chỉ gây sốt mà còn tác động trực tiếp lên hệ mạch máu và đường tiêu hóa. Tình trạng nhiễm virus kích hoạt phản ứng viêm toàn thân, làm giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch và gây xung huyết các mô. Niêm mạc dạ dày và ruột trong thời điểm này trở nên vô cùng nhạy cảm, dễ phù nề và trợt loét.
Bên cạnh đó, bệnh nhân sốt xuất huyết thường bị giảm tiểu cầu trong máu [2]. Giảm tiểu cầu kết hợp với tổn thương mạch máu làm tăng vọt nguy cơ chảy máu, đặc biệt là xuất huyết đường tiêu hóa.
Thực tế lâm sàng cho thấy triệu chứng đường tiêu hóa xuất hiện khá rõ nét ở người mắc bệnh, đi kèm với tình trạng sốt kéo dài và suy giảm lượng tiểu cầu [2]. Nếu đưa thức ăn thô cứng, nhiều xơ cứng hoặc đồ chiên xào vào dạ dày lúc này, các hạt thức ăn thô ráp khi co bóp sẽ cọ xát cơ học trực tiếp vào lớp niêm mạc đang sưng đỏ, sung huyết, dễ kích hoạt ổ chảy máu dạ dày. Cháo và súp lỏng đóng vai trò như một lớp đệm mềm mại, trôi nhẹ qua thực quản và dạ dày mà không gây cọ xát vi chấn thương.
Giải pháp bù nước và giảm gánh nặng chuyển hóa
Sốt cao liên tục khiến cơ thể mất một lượng nước và điện giải rất lớn qua đường mồ hôi và hơi thở. Đồng thời, hiện tượng thoát huyết tương đặc trưng của sốt xuất huyết làm thể tích tuần hoàn giảm sút, máu bị cô đặc. Việc bổ sung nước đường uống là nguyên tắc nền tảng trong chăm sóc.
Tuy nhiên, người bệnh thường mệt mỏi, buồn nôn, việc uống một lượng lớn nước lọc liên tục dễ gây ợ ngợm, đầy bụng. Cháo loãng nấu kỹ hay các món súp hầm nhừ chứa tỷ lệ nước rất cao, kèm theo một lượng muối khoáng tự nhiên, giúp bù dịch êm dịu qua từng thìa nhỏ.
Hơn nữa, khi đang gồng mình chống lại virus, các men tiêu hóa tiết ra ít hơn bình thường, nhu động ruột cũng rối loạn. Các món lỏng nấu nhừ từ tinh bột đã được thủy phân một phần nhờ nhiệt độ cao, giúp ruột hấp thu nhanh glucose để duy trì năng lượng cơ bản mà không đòi hỏi dạ dày phải co bóp nhào trộn cực nhọc.
Nghiên cứu khoa học nói gì về sốt xuất huyết?
Gánh nặng y tế của sốt xuất huyết thúc đẩy nhiều hướng nghiên cứu từ phòng ngừa đến chẩn đoán phân biệt. Một nghiên cứu công bố năm 2019 tập trung vào việc phát triển kháng nguyên nhằm hướng tới vắc-xin uống phòng cả 4 tuýp virus dengue [1]. Nhóm nghiên cứu đã biểu hiện kháng nguyên EDIII tái tổ hợp trong lục lạp cây rau diếp, đạt tỷ lệ tích lũy 3,45% tổng lượng protein [1]. Thử nghiệm miễn dịch trên thỏ ghi nhận tính sinh miễn dịch của kháng nguyên này [1].
Đáng chú ý, khi mô phỏng tiêu hóa trong ống nghiệm, nhóm tác giả nhận thấy kháng nguyên được bảo vệ tốt qua các pha tiêu hóa ở miệng và dạ dày, nhưng lại bị phân hủy trong pha ruột [1]. Dù nghiên cứu này nhằm mục tiêu sản xuất vắc-xin sinh học từ thực vật giá thành thấp chứ không trực tiếp đánh giá chế độ ăn, kết quả nhắc nhở rằng đường tiêu hóa có cơ chế phân cắt protein rất phức tạp, đòi hỏi trạng thái hấp thu thuận lợi nhất khi cơ thể nhiễm bệnh.
Mặt khác, một báo cáo ca bệnh năm 2021 mô tả trường hợp bệnh nhân nam trẻ tuổi nhập viện với sốt cao, mệt mỏi, các triệu chứng đường tiêu hóa rõ rệt kèm theo giảm tiểu cầu sớm và xét nghiệm kháng nguyên NS1 dương tính [2]. Trường hợp này đặt ra thách thức chẩn đoán lớn giữa sốt xuất huyết thông thường và hội chứng viêm đa hệ thống (MIS) hậu nhiễm COVID-19 do có nhiều biểu hiện trùng lặp [2]. Bệnh nhân may mắn không có tổn thương niêm mạc trầm trọng, huyết động ổn định và được điều trị bảo tồn thành công như một ca sốt xuất huyết [2]. Báo cáo này phản ánh mức độ phổ biến của các rối loạn tiêu hóa khi nhiễm dengue, khẳng định sự cần thiết của việc chăm sóc nâng đỡ thể trạng nhẹ nhàng.
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng
Chế độ ăn lỏng với cháo và súp đã được y văn thế giới và phác đồ điều trị của các tổ chức y tế xem là tiêu chuẩn chăm sóc hỗ trợ tại nhà cho sốt xuất huyết nhẹ. Lợi ích rõ ràng nhất là tính an toàn, giảm thiểu tối đa nguy cơ kích ứng cơ học và dễ thực hiện tại gia đình.
Tuy nhiên, chế độ ăn lỏng thuần túy không phải là phương pháp đặc hiệu giúp tiêu diệt virus hay trực tiếp nâng lượng tiểu cầu lên. Đây hoàn toàn là giải pháp dinh dưỡng bổ trợ nhằm bảo vệ cơ thể vượt qua giai đoạn nguy hiểm. Nếu bệnh nhân chuyển sang giai đoạn nặng với hiện tượng cô đặc máu nghiêm trọng hoặc xuất huyết nội tạng, bù dịch bằng đường ăn uống qua cháo súp là không đủ mà cần truyền dịch tĩnh mạch tại bệnh viện.
Những hiểu lầm thường gặp khi chăm sóc dinh dưỡng
Hiểu lầm thứ nhất là ép bệnh nhân ăn thật nhiều thịt bò, hải sản rắn để "lấy lại sức". Dạ dày đang xung huyết không thể tiêu hóa các khối thịt dai; việc cố ép ăn sẽ kích thích phản xạ nôn ói, làm tăng áp lực ổ bụng và tăng nguy cơ trầy xước niêm mạc.
Hiểu lầm thứ hai là cho người bệnh uống các loại nước dùng có màu đen, đỏ sẫm như nước canh củ dền, nước ngọt có ga màu tối hoặc cháo tiết. Nếu không may có biến chứng xuất huyết tiêu hóa, dịch nôn hoặc phân có màu đen đỏ do thức ăn sẽ làm sai lệch nhận định của nhân viên y tế, gây khó khăn cho việc cấp cứu.
Hiểu lầm thứ ba là kiêng khem quá mức, chỉ cho ăn cháo trắng rắc muối dài ngày. Cơ thể chống đỡ nhiễm trùng rất cần acid amin và vi chất để tái tạo mô và tế bào máu. Cháo lỏng vẫn cần được nấu cùng nước hầm, thịt băm nhuyễn mịn để cung cấp đủ dưỡng chất cần thiết.
Ai nên thận trọng?
Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng từ trước càng phải thận trọng gấp bội. Lớp niêm mạc vốn đã có tổn thương cũ sẽ rất dễ chảy máu ồ ạt khi sốt xuất huyết làm giảm tiểu cầu. Những người này tuyệt đối không dùng thức ăn cứng, cay nồng hay có vị chua gắt.
Người cao tuổi mắc bệnh tiểu đường hoặc suy thận đi kèm cũng cần điều chỉnh lượng tinh bột trong cháo, súp dưới sự tư vấn của nhân viên y tế, tránh nguy cơ tăng đường huyết mất kiểm soát hoặc ứ trệ dịch tuần hoàn quá mức.
Bất kỳ bệnh nhân nào xuất hiện dấu hiệu nôn nhiều, đau bụng dữ dội vùng hạ sườn phải, đi ngoài phân đen như bã cà phê hoặc li bì đều cần được đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất, không tự ý giữ ở nhà để bồi dưỡng.
Hướng dẫn áp dụng thực tế
Để chuẩn bị bữa ăn an toàn và bổ dưỡng cho người sốt xuất huyết trong giai đoạn sốt cao, có thể thực hiện theo các bước sau:
- Dạng thức ăn: Nấu cháo hoa loãng, súp gà xé nhuyễn, súp bí đỏ hoặc súp khoai tây nghiền mịn. Nguyên liệu thịt nạc hoặc ức gà cần được băm nhuyễn, xay mịn trước khi nấu cùng cháo.
- Khẩu phần và thời gian: Không ép ăn một tô lớn. Chia nhỏ thành 6-8 bữa trong ngày, mỗi lần chỉ dùng khoảng nửa chén đến một chén nhỏ cháo súp ấm vừa miệng.
- Cách chế biến: Tuyệt đối tránh các gia vị kích thích mạnh như tiêu, ớt, gừng quá cay hoặc giấm chua. Tránh nêm nếm thực phẩm có màu nâu đen, đỏ đậm.
- Kết hợp bù dịch: Xen kẽ các cữ cháo với dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, nước dừa tươi hoặc nước hoa quả ngọt nhẹ như nước cam vắt lọc bỏ bã, uống từng ngụm nhỏ suốt ngày.
Chế độ ăn cháo, súp lỏng trong những ngày đầu sốt xuất huyết là giải pháp đơn giản nhưng rất khoa học để bảo vệ thành dạ dày, giảm tải cho đường ruột và duy trì nước cho cơ thể. Khi cơn sốt thoái lui và tiểu cầu dần hồi phục, người bệnh mới nên từng bước chuyển sang cơm nát rồi trở lại chế độ ăn đặc thông thường. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và theo dõi sát sao tình trạng sức khỏe để có can thiệp y tế kịp thời.