Nhiều người có thói quen nấu nước lá cây rừng uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc và phòng ngừa bệnh tật. Trong số các loại thảo mộc quen thuộc, xạ đen được truyền tai nhau như một vị thuốc quý có thể hỗ trợ điều trị nhiều vấn đề sức khỏe. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống nước xạ đen lại gặp phải tình trạng hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi hoặc mệt lả người.
Đối với người có tiền sử huyết áp thấp, việc sử dụng nước xạ đen cần hết sức cẩn trọng và không nên tùy tiện uống thay nước lọc mỗi ngày. Dù các tài liệu khoa học hiện đại chưa ghi nhận xạ đen là thuốc hạ huyết áp chuyên biệt, nhưng kinh nghiệm lâm sàng dân gian cùng phản ứng thực tế cho thấy dược liệu này có thể gây hạ áp thứ phát, khiến các triệu chứng thiếu máu não cục bộ ở người huyết áp thấp trở nên trầm trọng hơn.
Thói quen uống nước xạ đen và nỗi lo tụt huyết áp
Xạ đen từ lâu đã trở thành thức uống phổ biến tại nhiều gia đình Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực miền Bắc. Người dân thường thu hái hoặc mua thân, lá xạ đen phơi khô về đun lấy nước uống thay trà với niềm tin giúp mát gan, thanh lọc cơ thể và ngăn ngừa ung bướu. Thói quen sắc nước quá đặc hoặc uống liên tục nhiều lít mỗi ngày diễn ra khá phổ biến ở mọi lứa tuổi.
Mặc dù mang lại cảm giác dễ chịu cho một số người, thức uống này lại mang đến phản ứng tiêu cực cho những người có cơ địa nhạy cảm. Nhiều trường hợp huyết áp vốn ở ngưỡng thấp (dưới 90/60 mmHg) phản ánh rằng chỉ sau vài cốc nước xạ đen đậm đặc, họ bắt đầu cảm thấy đầu óc quay cuồng, tay chân bủn rủn và tim đập nhanh. Tình trạng này khiến nhiều người băn khoăn liệu xạ đen có thực sự an toàn cho hệ tuần hoàn của mình hay không.
Người huyết áp thấp có nên dùng nước xạ đen không?
Câu trả lời ngắn gọn là người bị huyết áp thấp không nên tự ý dùng nước xạ đen thường xuyên, đặc biệt là khi đói hoặc dùng ở dạng nước sắc đặc. Nếu thực sự có nhu cầu sử dụng vì các mục đích sức khỏe khác, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc thầy thuốc chuyên khoa để được hướng dẫn liều lượng an toàn.
Khi huyết áp tâm thu hạ quá thấp, lưu lượng máu tưới lên não và các cơ quan quan trọng sẽ suy giảm đột ngột. Điều này dẫn đến các biểu hiện như hoa mắt, chóng mặt, choáng váng khi thay đổi tư thế, thậm chí ngất xỉu tạm thời. Việc uống một lượng lớn thảo dược có đặc tính làm giãn mạch hoặc an thần nhẹ như xạ đen có thể cộng hưởng làm huyết áp tụt sâu hơn ngưỡng an toàn sinh lý.
Thành phần hóa học và cơ chế sinh học được ghi nhận ở xạ đen
Để hiểu rõ tác động của xạ đen lên cơ thể, việc tìm hiểu các hợp chất hoạt tính sinh học có trong loài cây này là rất cần thiết. Cây xạ đen có tên khoa học là Celastrus hindsii, thuộc họ Dây gối (Celastraceae), phân bố tự nhiên ở một số nước Đông Nam Á và các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam như Hòa Bình, Hà Nam, Ninh Bình, Quảng Ninh [1], [2].
Nghiên cứu hóa thực vật từ sớm đã xác định trong cây xạ đen có chứa hợp chất sesquiterpene pyridine alkaloid mới mang tên celahinine A, cùng các hợp chất liên quan như celahin A và emarginatine A [3]. Các nghiên cứu chuyên sâu sau này tiếp tục phân lập và làm rõ nhiều nhóm hoạt chất quan trọng khác. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phân đoạn chiết xuất từ lá xạ đen và xác định được 15 hợp chất chính thuộc các nhóm acid béo, amide, flavonoid, sterol, terpene và phenol [2]. Trong đó, các chất chiếm tỷ lệ lớn gồm alpha-amyrin, beta-amyrin, hydrazine carboxamide, acid hexadecanoic, fucosterol, (3beta)-D:C-friedours-7-en-3-ol và rutin [2].
Ngoài ra, vào năm 2021, các nhà khoa học đã phân lập được hỗn hợp gồm 12,05 g alpha-amyrin và beta-amyrin từ lá xạ đen với hàm lượng 10,75 g/kg trọng lượng khô [1]. Hỗn hợp triterpene này thể hiện khả năng ức chế enzyme xanthine oxidase với giá trị IC50 là 258,22 microg/mL, mở ra tiềm năng hỗ trợ phòng ngừa bệnh gút [1]. Đồng thời, hỗn hợp này còn ức chế enzyme tyrosinase với IC50 đạt 178,85 microg/mL [1]. Các hợp chất flavonoid chiết xuất bằng sóng siêu âm từ lá xạ đen cũng cho thấy hàm lượng tối đa đạt 23,6 mg QE/g khi xử lý ở công suất 130 W, nhiệt độ 40 độ C, thời gian 29 phút và nồng độ cồn 65% [4].
Dù các hợp chất như flavonoid, polyphenol và rutin có lợi ích chống oxy hóa mạnh mẽ, chúng cũng được biết đến trong y học với khả năng làm bền thành mạch, hạ trương lực mạch máu và an thần nhẹ. Khi nạp vào cơ thể với lượng đậm đặc, sự giãn nở nhẹ của lòng mạch có thể gây giảm sức cản ngoại biên, từ đó dẫn tới hiện tượng hạ huyết áp ở những người vốn đã có huyết áp thấp.
Bằng chứng khoa học về độ an toàn và độc tính của xạ đen
Nhiều người lo lắng rằng xạ đen có thể chứa độc chất gây hại cho gan hoặc thận. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã tiến hành đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của dịch chiết nước từ lá cây xạ đen nhằm cung cấp bằng chứng an toàn khoa học [5].
Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, chuột cống trắng được cho uống dịch chiết xạ đen với các liều đơn lẻ rất cao lần lượt là 1000, 3000, 5000 và 15000 mg/kg thể trọng, sau đó theo dõi liên tục trong 7 ngày [5]. Kết quả cho thấy ở liều uống tối đa 15000 mg/kg mỗi ngày, chuột vẫn sống bình thường và nhóm nghiên cứu không xác định được liều gây chết một nửa (LD50) [5].
Ở giai đoạn thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 35 ngày trên thỏ với liều uống hàng ngày là 1000 và 3000 mg/kg, dịch chiết xạ đen không gây ra bất kỳ triệu chứng lâm sàng bất thường nào [5]. Các chỉ số huyết học như số lượng hồng cầu, nồng độ hemoglobin, bạch cầu và tiểu cầu đều không có sự biến đổi đáng kể [5]. Nồng độ các enzyme men gan gồm AST (GOT) và ALT (GPT) ở nhóm dùng xạ đen không khác biệt so với nhóm đối chứng (p > 0.05) [5]. Cấu trúc mô học của gan và thận cũng không bị ảnh hưởng tiêu cực [5].
Thêm vào đó, dịch chiết giàu flavonoid từ lá xạ đen được kiểm tra trên tế bào thận người bình thường HK2 cho thấy hoàn toàn không gây độc tính tế bào [4]. Các kết quả này chứng minh rằng chiết xuất xạ đen có mức độ an toàn cao đối với chức năng gan, thận khi dùng đúng liều lượng sinh học [5], [4]. Tuy nhiên, an toàn về mặt độc tính tế bào không đồng nghĩa với việc dược liệu này không gây tác dụng phụ hạ áp trên người có cơ địa nhạy cảm.
Khoảng trống nghiên cứu: Xạ đen có thực sự hạ huyết áp?
Một điểm rất quan trọng cần làm rõ là trong các nghiên cứu khoa học thực nghiệm hiện có, xạ đen chủ yếu được tập trung nghiên cứu về hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế tế bào ung thư [1], [4], [2]. Cụ thể, dịch chiết flavonoid từ lá xạ đen đã chứng minh khả năng dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ qua thử nghiệm DPPH với IC50 đạt 164,85 microg/mL và ABTS với IC50 đạt 89,05 microg/mL [4]. Dịch chiết này cũng ức chế sự phát triển của ba dòng tế bào ung thư gồm ung thư vú MCF7 (IC50 = 88,1 microg/mL), ung thư phổi A549 (IC50 = 120,4 microg/mL) và ung thư cổ tử cung HeLa (IC50 = 118,4 microg/mL) [4]. Tương tự, hỗn hợp alpha-amyrin và beta-amyrin phân lập từ lá cây cũng có hoạt tính chống oxy hóa với IC50 lần lượt là 125,55 microg/mL (DPPH) và 155,28 microg/mL (ABTS) [1].
Nghiên cứu tổng quan cũng nhấn mạnh rằng tại Việt Nam, từ thời xa xưa, xạ đen đã được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để trị ung bướu, viêm nhiễm và vết loét, nhưng cơ chế điều trị của cây phần lớn vẫn dựa trên kinh nghiệm thực tế qua lịch sử lâu đời mà chưa được xác minh đầy đủ về mặt cơ chế phân tử [1].
Đặc biệt, chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô nào khẳng định xạ đen là một vị thuốc chuyên trị cao huyết áp hay hạ áp trực tiếp. Hiện tượng tụt huyết áp, hoa mắt khi uống xạ đen trên thực tế có thể bắt nguồn từ tác dụng lợi tiểu nhẹ, an thần, giãn mạch tự nhiên của nhóm hợp chất polyphenol và rutin [2], hoặc do người dùng sắc thuốc quá đặc khi bụng đói. Đây chính là khoảng trống lớn giữa niềm tin truyền miệng và bằng chứng khoa học thực chứng.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng cây xạ đen trị bệnh
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là coi xạ đen như một loại "thần dược" chữa bách bệnh, từ giải độc gan, tiêu u hạch cho đến chữa khỏi hoàn toàn bệnh ung thư. Mặc dù các nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy xạ đen ức chế dòng tế bào ung thư MCF7, A549 và HeLa [4], đây chỉ là kết quả bước đầu trong phòng thí nghiệm. Việc tự ý bỏ phác đồ điều trị y khoa hiện đại để uống nước xạ đen nhằm chữa ung thư là vô cùng nguy hiểm.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt. Nhiều người nấu nước xạ đen đặc sánh, uống thay toàn bộ nước lọc trong ngày từ tháng này qua tháng khác. Thói quen này làm tăng gánh nặng đào thải cho hệ bài tiết và rất dễ gây rối loạn điện giải.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng người bị huyết áp thấp uống xạ đen sẽ giúp "điều hòa" huyết áp lên mức bình thường. Thực tế, không có cơ chế nào chứng minh xạ đen làm tăng huyết áp. Ngược lại, việc dung nạp một lượng lớn các chất chống oxy hóa có tính chất làm giãn nhẹ cơ trơn mạch máu sẽ chỉ làm huyết áp giảm thêm, khiến người bệnh dễ rơi vào trạng thái choáng váng.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi dùng xạ đen
Bên cạnh người bị huyết áp thấp, một số đối tượng sau cần hết sức lưu ý hoặc tránh sử dụng nước xạ đen tự ý:
Thứ nhất là người có tiền sử suy nhược cơ thể, hay bị hoa mắt chóng mặt khi đứng lên ngồi xuống. Nhóm người này có hệ thần kinh giao cảm điều hòa vận mạch kém, rất dễ gặp phản ứng tụt huyết áp tư thế khi uống các loại thảo dược có tính mát và lợi tiểu.
Thứ hai là người đang mắc bệnh thận nặng hoặc suy giảm chức năng lọc cầu thận. Dù dịch chiết xạ đen không gây độc tế bào thận bình thường HK2 [4] và không làm biến đổi mô học thận ở thỏ [5], việc dung nạp lượng lớn nước sắc thảo dược không rõ nồng độ khoáng chất vẫn có thể gây quá tải cho thận bị suy yếu.
Thứ ba là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Hiện tại chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn trên các đối tượng nhạy cảm này, do đó không nên sử dụng bừa bãi.
Thứ tư là những người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính. Các hợp chất trong xạ đen có thể tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan hoặc làm thay đổi tốc độ thải trừ của thuốc qua đường tiểu. Do đó, người bệnh luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung bất kỳ loại nước lá nào.
Hướng dẫn sử dụng xạ đen an toàn và đúng cách
Nếu bạn thuộc nhóm người có huyết áp bình thường hoặc huyết áp hơi thấp nhưng vẫn muốn dùng xạ đen để thanh nhiệt, cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
Về liều lượng, chỉ nên dùng từ 10 đến 15 gram thân lá xạ đen khô mỗi ngày, không nên vượt quá liều lượng khuyến cáo dân gian. Nên sắc loãng với 1 đến 1,5 lít nước, uống ấm và chia đều trong ngày, tuyệt đối không sắc nước đen đặc như cao thuốc.
Về thời điểm uống, không bao giờ uống nước xạ đen khi bụng đang đói cồn cào. Uống trà thảo mộc lúc đói dễ làm cồn cào ruột, hạ đường huyết thứ phát kết hợp với tụt huyết áp gây cảm giác run rẩy tay chân. Thời điểm thích hợp nhất là uống sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút.
Về cách kết hợp, với người hay bị lạnh bụng hoặc huyết áp ở ngưỡng thấp, có thể thêm 2-3 lát gừng tươi vào ấm sắc nước xạ đen. Tính ấm của gừng giúp kích thích tuần hoàn, làm ấm tỳ vị và trung hòa bớt tính mát của xạ đen, từ đó giảm thiểu cảm giác hoa mắt, váng đầu.
Tuyệt đối không uống nước sắc xạ đen đã để qua đêm vì môi trường nước thảo mộc rất dễ bị nhiễm khuẩn, lên men ôi thiu gây rối loạn tiêu hóa. Đồng thời, không nên uống liên tục kéo dài nhiều tháng mà nên có những khoảng nghỉ ngơi vài tuần để cơ thể tự cân bằng nội môi.
Nước xạ đen là thức uống thảo dược lành tính với chức năng gan, thận khi sử dụng đúng liều và không chứa độc tính nguy hiểm trong các thử nghiệm chuẩn mực. Dù vậy, người bị huyết áp thấp cần hết sức cẩn trọng, không uống đặc hay uống lúc đói để tránh nguy cơ tụt áp đột ngột. Hãy lắng nghe cơ thể và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào thói quen hàng ngày.