Nhai kẹo cao su thường xuyên có làm tăng triệu chứng đầy hơi IBS?

Thói quen tưởng vô hại khiến bụng chướng căng

Nhiều người có thói quen nhai kẹo cao su sau bữa ăn, khi làm việc căng thẳng hoặc để giữ hơi thở thơm tho suốt cả ngày. Tuy nhiên, không ít người nhận thấy vùng bụng dưới căng tức, sôi bụng và ợ hơi liên tục sau vài viên kẹo ngọt dịu. Đối với người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, đặc biệt là người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), thói quen này có thể là nguồn cơn của những cơn đau quặn và cảm giác khó chịu kéo dài.

Hội chứng ruột kích thích là một rối loạn tiêu hóa mạn tính chịu ảnh hưởng lớn bởi yếu tố tâm lý, căng thẳng và thói quen ăn uống thường nhật ^[1]. Người mắc hội chứng này thường xuyên phải đối mặt với các triệu chứng như chướng bụng, đầy hơi, thay đổi số lần đi tiêu và đau tức bụng. Mặc dù kẹo cao su không chứa nhiều năng lượng, việc nhai kẹo liên tục lại tác động trực tiếp lên hệ tiêu hóa qua cả cơ chế cơ học lẫn chuyển hóa sinh hóa.

Câu trả lời ngắn gọn cho thắc mắc trên là có: nhai kẹo cao su thường xuyên thực sự làm gia tăng triệu chứng đầy hơi ở bệnh nhân IBS. Tác động bất lợi này bắt nguồn từ hai yếu tố đồng thời: việc vô tình nuốt thêm nhiều không khí vào dạ dày và phản ứng nhạy cảm quá mức của đường ruột trước các chất tạo ngọt nhân tạo nhóm polyol.

Nuốt khí vô thức: Áp lực vô hình lên đường ruột

Khi nhai kẹo cao su, khoang miệng liên tục thực hiện động tác nhai và nuốt nước bọt. Trong quá trình này, một lượng không khí đáng kể từ môi trường bên ngoài sẽ bị cuốn theo xuống thực quản và đi vào dạ dày mà người nhai hoàn toàn không nhận biết. Hiện tượng nuốt khí vô thức diễn ra liên tục theo từng nhịp nhai, tạo nên một lượng thể tích khí dư thừa tích tụ dần trong ống tiêu hóa.

Ở người khỏe mạnh, lượng khí nuốt vào có thể được giải phóng một phần qua đường ợ hơi tự nhiên hoặc di chuyển êm ả qua các quai ruột. Tuy nhiên, sinh lý bệnh học của hội chứng ruột kích thích rất phức tạp, liên quan đến sự rối loạn tương tác giữa trục não - ruột, thay đổi nhu động và tăng tính nhạy cảm nội tạng ^[2]. Khi các thụ thể thần kinh ở thành ruột của người bệnh quá nhạy cảm, chỉ cần một lượng khí nhỏ cũng đủ kích hoạt cảm giác căng tức dữ dội và khó chịu cùng cực.

Bên cạnh đó, việc nhai kẹo kéo dài trong ngày tạo ra sự bất tiện đáng kể và duy trì tình trạng đưa khí thừa vào ruột không ngừng nghỉ ^[2]. Nhu động ruột bị xáo trộn khiến các túi khí bị ứ đọng tại những khúc quanh của đại tràng, tạo nên các cơn đau thắt co thắt và cảm giác đầy trướng bụng dưới khó tiêu tan.

Chất tạo ngọt polyol: Thủ phạm kích hoạt cơn đau và đầy hơi

Đa số các loại kẹo cao su không đường trên thị trường hiện nay sử dụng các hợp chất làm ngọt thuộc nhóm polyol, điển hình là sorbitol và mannitol ^[3]. Đây là các carbohydrate chuỗi ngắn có đặc tính hấp thu chậm hoặc không hoàn toàn tại ruột non của con người.

Khi di chuyển xuống ruột già, các phân tử polyol chưa được hấp thu sẽ trở thành nguồn thức ăn màu mỡ cho hệ vi sinh vật đường ruột. Quá trình lên men vi sinh này diễn ra nhanh chóng, giải phóng thêm các loại khí như hydro, methane và carbon dioxide, từ đó làm gia tăng áp lực khí nội lòng ruột. Đồng thời, do đặc tính thẩm thấu, polyol còn kéo nước từ lòng mạch vào lòng ruột, gây ra hiện tượng sôi bụng, tiêu chảy hoặc co thắt đau đớn.

Chính vì lý do này, việc hạn chế các phân tử đường lên men bao gồm oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides và polyols (chế độ ăn FODMAP) đã được chứng minh là có vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu các triệu chứng khó chịu của hội chứng ruột kích thích ^[1]. Khi vô tình nạp polyol qua từng viên kẹo cao su mỗi ngày, người bệnh đang trực tiếp kích hoạt chuỗi phản ứng sinh khí này.

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người mắc IBS

Tác động kích thích triệu chứng của các chất làm ngọt nhóm polyol đã được ghi nhận cụ thể thông qua các nghiên cứu đối chứng chặt chẽ trên lâm sàng. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã so sánh khả năng hấp thu và mức độ khởi phát triệu chứng giữa sorbitol và mannitol ở 21 người khỏe mạnh và 20 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích sau khi sử dụng liều thử thách 10 g ^[3]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng một số loại trái cây và kẹo cao su không đường có chứa sorbitol ^[3].

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ hấp thu hoàn toàn sorbitol ở bệnh nhân IBS là 40%, tương đương mức 33% ở người khỏe mạnh ^[3]. Tuy nhiên, đối với mannitol, có tới 80% bệnh nhân IBS hấp thu hoàn toàn, cao hơn đáng kể so với tỷ lệ 43% ở nhóm đối chứng khỏe mạnh với mức ý nghĩa thống kê rõ rệt (P = 0,02) ^[3]. Khi đo lượng khí hydro tạo ra trong hơi thở qua diện tích dưới đường cong trong 4 giờ, ở người khỏe mạnh không có sự khác biệt giữa sorbitol (2766 ± 591 ppm) và mannitol (2062 ± 468 ppm) ^[3]. Ngược lại, ở bệnh nhân IBS, lượng khí hydro sinh ra sau khi dùng sorbitol đạt 1136 ± 204 ppm, cao hơn nhiều so với mức 404 ± 154 ppm sau khi dùng mannitol (P = 0,002) ^[3].

Điều quan trọng nhất là các triệu chứng tiêu hóa tổng thể gia tăng rõ rệt sau khi dùng cả hai loại polyol chỉ riêng ở nhóm bệnh nhân IBS, và phản ứng này diễn ra độc lập với việc họ có bị kém hấp thu polyol hay không ^[3]. Điều này khẳng định rằng ruột của bệnh nhân IBS nhạy cảm đặc biệt với polyol, khiến việc hạn chế nhóm chất này trong khẩu phần ăn uống trở thành biện pháp can thiệp cần thiết ^[3].

Bên cạnh thành phần hóa học, việc dùng kẹo cao su để điều trị hay giảm triệu chứng cũng gặp rào cản từ chính hành động nhai. Trong một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên, mù đôi kiểm soát bằng giả dược năm 2022 trên 32 bệnh nhân nữ mắc IBS, các đối tượng được cho sử dụng kẹo cao su chứa 50 mg cannabidiol (CBD) hoặc kẹo giả dược theo nhu cầu đau bụng (tối đa 6 viên mỗi ngày) ^[2]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm đau bụng giữa kẹo chứa hoạt chất và kẹo giả dược ^[2]. Mức độ sử dụng kẹo trong nghiên cứu này duy trì ở mức thấp hơn dự kiến, phản ánh rằng lợi ích kỳ vọng không đủ bù đắp cho những bất tiện thực tế từ việc nhai kẹo kéo dài suốt cả ngày ^[2].

Lợi ích răng miệng đối lập với phiền toái tiêu hóa

Kẹo cao su không đường, đặc biệt là các loại chứa chất ngọt polyol, thường được quảng bá rộng rãi nhờ những lợi ích thiết thực cho sức khỏe răng miệng. Việc nhai kẹo giúp kích thích tiết nước bọt tự nhiên, hỗ trợ làm sạch mảng bám và trung hòa acid gây hại cho men răng.

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận sự đánh đổi giữa lợi ích cục bộ tại khoang miệng và phản ứng toàn thể của hệ tiêu hóa. Những gì có lợi cho men răng lại có thể trở thành gánh nặng lớn đối với một đại tràng đang bị viêm nhạy cảm hoặc rối loạn chức năng. Đối với người bình thường, vài gam polyol có thể được tiêu hóa dễ dàng mà không gây ra bất kỳ biến đổi rõ rệt nào. Nhưng với người có cơ địa IBS, chính lượng nhỏ chất làm ngọt này kết hợp cùng thói quen nhai liên tục lại trở thành tác nhân khởi phát đợt bùng phát triệu chứng đầy hơi, đau thắt dữ dội.

Sự mâu thuẫn này đòi hỏi mỗi người cần hiểu rõ tình trạng sức khỏe của bản thân để đưa ra lựa chọn phù hợp, tránh vì mục đích làm sạch miệng tức thời mà gây tổn hại đến sự bình yên của đường ruột.

Những hiểu lầm phổ biến khi nhai kẹo cao su

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "kẹo không đường thì tuyệt đối an toàn cho hệ tiêu hóa". Nhiều người cho rằng chỉ có đường mía (sucrose) mới lên men sinh khí hoặc gây hại, còn các chất tạo ngọt thay thế thì hoàn toàn trơ. Thực tế sinh học chứng minh các chất nhóm polyol như sorbitol hay mannitol lại chính là nguồn cơ chất hàng đầu thúc đẩy vi khuẩn kỵ khí sinh khí hydro và làm tăng gánh nặng thẩm thấu ^[3], ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "nhai kẹo giúp kích thích tiêu hóa và làm đỡ đầy bụng sau khi ăn". Hành động nhai đúng là có kích thích phản xạ tiết dịch vị và nước bọt, nhưng nếu dạ dày không nhận được thức ăn thực sự, dịch vị dư thừa kết hợp với lượng khí nuốt dồn dập sẽ làm tăng cảm giác cồn cào và chướng tức. Đối với bệnh nhân IBS vốn đã có tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng, cảm giác căng giãn thành ống tiêu hóa do khí sẽ bị phóng đại thành những cơn đau quặn khó chịu ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ khi ăn kẹo với số lượng rất lớn mới gây đau bụng. Kết quả thử nghiệm đã chỉ ra rằng các triệu chứng tiêu hóa tiêu cực ở người mắc IBS bộc phát sau khi tiếp xúc polyol mà không phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ kém hấp thu của cơ thể ^[3]. Ngay cả một lượng nhỏ polyol có trong vài viên kẹo cao su cũng đủ để kích hoạt phản ứng co thắt và khó chịu ở nhóm đối tượng nhạy cảm này.

Nhóm người cần thận trọng tuyệt đối

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc loại bỏ hoàn toàn thói quen nhai kẹo cao su thường xuyên:

• Người đã được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), bất kể là thể tiêu chảy, thể táo bón hay thể hỗn hợp, do nguy cơ kích ứng triệu chứng độc lập với cơ chế hấp thu ^[3].
• Người đang áp dụng chế độ ăn hạn chế FODMAP nghiêm ngặt nhằm kiểm soát các rối loạn tiêu hóa mạn tính ^[1].
• Người thường xuyên bị chứng khó tiêu chức năng, hay ợ hơi, sôi bụng và chướng bụng không rõ nguyên nhân sau các bữa ăn.
• Những người có tiền sử nhạy cảm với các chất làm ngọt nhân tạo, từng bị tiêu chảy thẩm thấu sau khi sử dụng bánh kẹo hoặc đồ uống ăn kiêng.

Nếu các triệu chứng đầy hơi kèm theo các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sụt cân không chủ đích, đi ngoài ra máu, sốt hoặc đau bụng dữ dội không dứt, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chuyên khoa thay vì tự điều chỉnh chế độ ăn tại nhà.

Giải pháp thay thế giúp hơi thở thơm tho mà êm bụng

Để bảo vệ đường ruột mà vẫn duy trì được cảm giác sảng khoái và tự tin, người mắc hội chứng ruột kích thích có thể áp dụng các giải pháp thay thế an toàn và tự nhiên hơn:

• Vệ sinh răng miệng đúng cách: Đánh răng nhẹ nhàng hoặc dùng chỉ nha khoa sau bữa ăn giúp làm sạch mảng bám hiệu quả mà không đưa thêm khí hay chất tạo ngọt vào bụng.
• Sử dụng thảo mộc tự nhiên: Nhấp từng ngụm nhỏ trà bạc hà ấm hoặc ngậm một lát gừng tươi mỏng. Bạc hà và gừng không chỉ giúp hơi thở thơm mát tự nhiên mà còn hỗ trợ thư giãn cơ trơn đường tiêu hóa, làm giảm cảm giác co thắt.
• Uống đủ nước lọc: Uống nước từng ngụm nhỏ, tránh dùng ống hút để hạn chế tối đa việc nuốt khí thừa vào ống tiêu hóa.
• Quản lý căng thẳng: Vì stress là yếu tố kích hoạt trực tiếp các đợt bùng phát IBS ^[1], việc tập thở sâu, thiền định hoặc đi bộ thư giãn sẽ giúp ổn định trục não - ruột, từ đó xoa dịu nhu động tiêu hóa.

Thay đổi một thói quen nhỏ như ngừng nhai kẹo cao su có thể mang lại sự cải thiện rõ rệt cho chất lượng cuộc sống của người có đường ruột nhạy cảm. Hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể sau mỗi món ăn, thức uống để tìm ra chế độ sinh hoạt cân bằng và phù hợp nhất cho bản thân.