Nhiều người có thói quen bổ sung dầu cá chứa axit béo omega-3 mỗi ngày nhằm cải thiện mỡ máu và nâng cao sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, khi đối diện với các thủ thuật xâm lấn thông thường như nhổ răng, mổ nội soi hay phẫu thuật lớn, không ít người cảm thấy lo sợ viên uống dầu cá có thể làm máu loãng hơn và khó cầm. Câu hỏi đặt ra là liệu chúng ta có bắt buộc phải dừng dầu cá trước ngày can thiệp y tế hay không.

Trên thực tế, các bằng chứng khoa học lâm sàng chất lượng cao hiện nay cho thấy việc tiếp tục uống dầu cá không làm tăng lượng máu mất hay biến chứng chảy máu nghiêm trọng trong và sau phẫu thuật [1], [2]. Dù vậy, quyết định cụ thể vẫn cần có sự thống nhất giữa người bệnh và bác sĩ điều trị dựa trên loại phẫu thuật cũng như bệnh nền tổng thể.

Nỗi lo chảy máu khi dùng dầu cá trước thủ thuật

Dầu cá vốn là một trong những thực phẩm bổ sung phổ biến nhất nhằm hỗ trợ kiểm soát tình trạng tăng triglyceride huyết hoặc phòng ngừa biến cố tim mạch [2]. Nhiều người sử dụng sản phẩm này đều đặn trong nhiều năm như một thói quen bảo vệ sức khỏe tuần hoàn.

Mối e ngại về nguy cơ chảy máu kéo dài đã dẫn đến những khuyến cáo yêu cầu người bệnh ngừng dùng dầu cá trước phẫu thuật hoặc thậm chí phải trì hoãn các thủ thuật can thiệp theo lịch [2]. Sự ngập ngừng này khiến không ít bệnh nhân hoang mang, không biết nên dừng trước bao nhiêu ngày hay liệu việc dừng đột ngột có ảnh hưởng xấu đến tim mạch hay không.

Thực tế lâm sàng cho thấy tâm lý cẩn trọng quá mức đôi khi khiến một ca can thiệp nha khoa hay phẫu thuật chương trình bị trì hoãn không đáng có. Việc hiểu rõ ranh giới giữa phản ứng sinh hóa của cơ thể và nguy cơ xuất huyết thực tế trên bàn mổ sẽ giúp người bệnh tự tin và chủ động hơn khi chuẩn bị phẫu thuật.

Uống dầu cá có thực sự làm tăng nguy cơ xuất huyết?

Để trả lời thỏa đáng băn khoăn này, các nhà nghiên cứu y khoa đã thực hiện nhiều cuộc đánh giá tổng thể và thử nghiệm quy mô lớn. Kết quả quan sát thực tế đã mang lại cái nhìn hoàn toàn khác so với những định kiến thông thường trước đây.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2017 khẳng định việc người bệnh tiếp xúc với dầu cá không làm tăng tình trạng chảy máu hay nhu cầu truyền máu trong và sau phẫu thuật [1]. Từ kết quả này, báo cáo kết luận không ủng hộ sự cần thiết của việc ngưng thực phẩm bổ sung dầu cá trước phẫu thuật hoặc các thủ thuật xâm lấn khác [1].

Bên cạnh đó, các số liệu từ phẫu thuật chỉnh hình phức tạp cũng cho thấy kết quả tương đồng. Nghiên cứu của Kepler và các cộng sự được thiết kế với độ mạnh thống kê tốt đã ghi nhận không có sự gia tăng chảy máu ở những bệnh nhân sử dụng viên bổ sung dầu cá trước phẫu thuật giải áp cột sống [3].

Tác động của omega-3 lên tiểu cầu và thành mạch diễn ra thế nào?

Căn nguyên của nỗi lo xuất huyết bắt nguồn từ các nghiên cứu thực nghiệm ban đầu ghi nhận chức năng đông máu và tiểu cầu bị suy giảm sau khi uống dầu cá [3]. Axit béo omega-3 được ghi nhận có khả năng ức chế sự ngưng tập tiểu cầu, từ đó dấy lên mối lo ngại gia tăng rủi ro chảy máu trên lý thuyết [1].

Cơ chế sinh học chi tiết đã được làm rõ qua một nghiên cứu thực hiện năm 1990 trên các bệnh nhân xơ vữa động mạch chuẩn bị mổ bắc cầu động mạch vành [4]. Trong nghiên cứu này, 15 bệnh nhân được chỉ định dùng 3 gam axit eicosapentaenoic (EPA) và 1,3 gam axit docosahexaenoic (DHA) mỗi ngày dưới dạng viên nang dầu cá tinh khiết trong 28 ngày trước mổ [4].

Kết quả kiểm tra mẫu máu ghi nhận sự ngưng tập tiểu cầu gây ra bởi nồng độ thấp của ADP, collagen và epinephrine đều giảm [4]. Đồng thời, nồng độ thromboxane B2 trong huyết thanh giảm 36% và thời gian máu chảy kéo dài thêm 40% so với mức ban đầu [4]. Ngoài ra, việc dùng omega-3 liều vừa phải còn làm tăng giải phóng prostacyclin (PGI2) - một chất chống huyết khối tự nhiên - từ các mô mạch máu như tĩnh mạch hiển, mô động mạch chủ và mô tâm nhĩ thu được trong lúc mổ [4].

Mặc dù có sự thay đổi rõ rệt về chức năng tiểu cầu, thời gian máu chảy và lượng prostacyclin thành mạch, lượng máu mất quanh phẫu thuật ở nhóm dùng dầu cá vẫn không hề gia tăng [4]. Điều này minh chứng rằng sự ức chế tiểu cầu trong ống nghiệm hoặc việc kéo dài thời gian chảy máu nhẹ không đồng nghĩa với xuất huyết đe dọa tính mạng trên lâm sàng.

Các thử nghiệm lâm sàng và tổng quan khoa học nói gì?

Bằng chứng thuyết phục hàng đầu đến từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đa quốc gia, có đối chứng giả dược mang tên OPERA công bố năm 2019 [2]. Nghiên cứu này đánh giá tác động của dầu cá đối với chảy máu chu phẫu trên 1.516 bệnh nhân trải qua phẫu thuật tim, trong đó phẫu thuật bắc cầu mạch vành chiếm 52% và mổ van tim chiếm 50% [2].

Các bệnh nhân trong thử nghiệm OPERA có độ tuổi trung bình là 63 tuổi và được phân ngẫu nhiên dùng dầu cá chu phẫu với tổng liều nạp 8 đến 10 gam EPA kết hợp DHA trong vòng 2 đến 5 ngày trước phẫu thuật, tiếp theo là 2 gam mỗi ngày sau mổ, hoặc dùng giả dược [2]. Tiêu chí đánh giá chính là biến cố chảy máu chu phẫu nghiêm trọng theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Nghiên cứu Học thuật về Chảy máu (BARC) [2].

Kết quả cho thấy biến cố chảy máu chính theo tiêu chuẩn BARC xảy ra ở 92 bệnh nhân, chiếm tỷ lệ 6,1% toàn bộ nghiên cứu [2]. Nguy cơ chảy máu BARC ở nhóm dùng dầu cá không cao hơn so với nhóm giả dược với tỷ số chênh OR là 0,81, đồng thời mức giảm nguy cơ tuyệt đối là 1,1% [2].

Đáng chú ý hơn, tổng số đơn vị máu cần truyền ở nhóm dùng dầu cá thấp hơn đáng kể so với nhóm giả dược, với giá trị trung bình là 1,61 đơn vị so với 1,92 đơn vị [2]. Khi phân tích nồng độ axit béo omega-3 trong phospholipid huyết tương đạt được vào buổi sáng ngày phẫu thuật, nồng độ càng cao lại liên quan đến nguy cơ chảy máu BARC càng thấp, đặc biệt ở nhóm có nồng độ cao thuộc góc phần tư thứ ba với OR là 0,30 và góc phần tư thứ tư với OR là 0,36 so với góc phần tư thấp nhất [2].

Một tổng quan hệ thống năm 2017 đã rà soát 52 công trình xuất bản, bao gồm 32 nghiên cứu trên người khỏe mạnh và 20 nghiên cứu trên bệnh nhân phẫu thuật, với phần lớn là thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng [1]. Phân tích tổng hợp chỉ ra rằng dù dầu cá làm giảm kết tập tiểu cầu ở người khỏe mạnh, tác động sinh hóa này không chuyển hóa thành nguy cơ chảy máu hay nhu cầu truyền máu tăng trên bệnh nhân phẫu thuật [1].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 1988 trên 11 bệnh nhân thẩm phân phúc mạc liên tục ngoại trú (CAPD) ổn định cũng cho thấy bổ sung dầu cá giàu EPA hàng ngày trong 4 tuần giúp giảm triglyceride huyết thanh từ 297 mg/dL xuống 211 mg/dL mà không gây ra bất kỳ thay đổi có ý nghĩa nào về thời gian chảy máu theo phương pháp template, số lượng tiểu cầu, dung tích hồng cầu hay đáp ứng ngưng tập tiểu cầu [5]. Hiện tượng xuất huyết lâm sàng do hội chứng urê huyết cao cũng không xuất hiện trong suốt thời gian này [5].

Lợi ích và những giới hạn từ các bằng chứng hiện có

Các dữ liệu lâm sàng hiện có đã giúp giải tỏa phần lớn định kiến về rủi ro chảy máu của omega-3, thậm chí thử nghiệm OPERA còn cho thấy nồng độ omega-3 cao hơn đi kèm nhu cầu truyền máu thấp hơn [2]. Việc duy trì dầu cá giúp người bệnh tiếp tục hưởng lợi ích kiểm soát mỡ máu, điển hình như mức giảm triglyceride huyết thanh tới 50% trong nghiên cứu tiền phẫu mạch vành [4].

Tuy nhiên, giới khoa học vẫn ghi nhận một số giới hạn nhất định trong các bằng chứng hiện hành. Nghiên cứu của Kepler và cộng sự về phẫu thuật cột sống dù có độ mạnh tốt nhưng vẫn đi ngược lại một số thử nghiệm thực nghiệm trước đó về suy giảm tiểu cầu, đòi hỏi cần thêm các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu để đưa ra kết luận chắc chắn cho mọi chuyên khoa [3].

Bên cạnh đó, các thử nghiệm lớn như OPERA chủ yếu tập trung vào phẫu thuật tim mạch với quy trình hồi sức chuyên sâu và theo dõi sát sao [2]. Nghiên cứu trên bệnh nhân lọc màng bụng chỉ thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ gồm 11 người [5]. Thử nghiệm dùng liều cao EPA và DHA năm 1990 cũng chỉ theo dõi trên 15 đối tượng [4]. Do đó, việc ngoại suy máy móc sang tất cả các loại can thiệp xâm lấn khác nhau vẫn cần sự đánh giá cẩn trọng từ nhân viên y tế.

Những hiểu lầm phổ biến về việc dừng thực phẩm bổ sung

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng dầu cá với tất cả các loại thảo dược hay thực phẩm chức năng tự nhiên khác. Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên thì an toàn nhưng hễ đụng đến dao kéo là phải ngưng toàn bộ một cách cứng nhắc.

Thực tế, rủi ro xuất huyết giữa các hoạt chất tự nhiên có sự khác biệt rất lớn. Một nghiên cứu tiến cứu của Shalansky và cộng sự ở những bệnh nhân dùng thuốc chống đông warfarin kết hợp thảo dược đã phát hiện nguy cơ chảy máu tăng lên đáng kể khi dùng coenzyme Q10 với tỷ số chênh OR là 3,69 và gừng với OR là 3,20 [3].

Bạch quả (ginkgo) từng ghi nhận một số ca chảy máu nội sọ tự phát, một ca xuất huyết tiền phòng tự phát và chảy máu sau phẫu thuật cắt túi mật nội soi [3]. Tương tự, hoạt chất ginsenoside trong nhân sâm có tác dụng ức chế ngưng tập tiểu cầu không hồi phục, làm kéo dài cả thời gian đông máu thrombin và thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa [3]. Nghiên cứu của Lee và cộng sự cũng chứng minh bệnh nhân dùng từ một loại trở lên trong số 45 bài thuốc y học cổ truyền Trung Quốc có nguy cơ biến cố chu phẫu gia tăng so với người không dùng [3].

Chính vì những nguy cơ đã được ghi nhận ở nhiều loại thảo dược, các chuyên gia thường khuyến cáo tránh dùng thảo dược ít nhất 2 tuần trước khi phẫu thuật [3]. Việc tạm ngưng thảo dược và các thuốc thiên nhiên trong thời gian giới hạn 2 tuần này được xem là hợp lý vì không gây hại và có thể giảm thiểu tai biến chu phẫu [3]. Tuy nhiên, việc áp dụng máy móc quy tắc ngừng thảo dược nói chung lên dầu cá là chưa hoàn toàn phản ánh đúng bản chất các nghiên cứu lâm sàng của riêng omega-3 [3], [1].

Nhóm người cần đặc biệt cẩn trọng trước phẫu thuật

Mặc dù dầu cá đơn thuần cho thấy độ an toàn cao, một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng tối đa khi chuẩn bị bước vào can thiệp ngoại khoa hay nha khoa:

  • Người đang phối hợp dầu cá với các loại thảo dược làm tăng nguy cơ chảy máu như coenzyme Q10, gừng, bạch quả, nhân sâm hoặc các bài thuốc cổ truyền nhiều thành phần [3].
  • Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang lọc màng bụng cần theo dõi sát các chỉ số bilan mỡ máu, vì dầu cá ngoài việc giảm triglyceride còn có thể làm giảm nhẹ HDL-cholesterol và làm tăng LDL-cholesterol [5].
  • Bệnh nhân chuẩn bị bước vào các đại phẫu lớn hoặc các phẫu thuật ở cơ quan nhạy cảm cao, nơi mà bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào của thời gian chảy máu hay chức năng tiểu cầu [4] cũng cần được hội chẩn kỹ lưỡng.
  • Người đang sử dụng đồng thời các thuốc kê đơn tác động lên hệ đông máu hoặc có bệnh lý rối loạn huyết học tiềm ẩn.

Lời khuyên an toàn và cách trao đổi với bác sĩ điều trị

Khi có kế hoạch nhổ răng, tiểu phẫu nha chu hay phẫu thuật, điều quan trọng nhất là bạn cần chủ động thông báo đầy đủ với bác sĩ và nha sĩ về mọi sản phẩm bổ sung đang dùng. Bạn hãy mang theo lọ dầu cá hoặc ghi rõ hàm lượng EPA và DHA trên nhãn để bác sĩ nắm được liều lượng chính xác [4].

Tuyệt đối không tự ý uống dồn liều cao omega-3 trước ngày phẫu thuật nếu không có chỉ định chuyên khoa. Hãy tuân thủ hướng dẫn riêng của bác sĩ phẫu thuật hoặc bác sĩ gây mê, bởi họ là người nắm rõ nhất nguy cơ mất máu đặc thù của từng vị trí can thiệp.

Nếu được bác sĩ yêu cầu tạm dừng dầu cá cùng các thảo mộc trước mổ 2 tuần, bạn hoàn toàn có thể yên tâm thực hiện theo hướng dẫn vì khoảng thời gian ngưng ngắn này thường không gây nguy hại cho cơ thể [3]. Sau khi vết mổ đã lành lặn, máu cầm tốt và được sự đồng ý của bác sĩ, bạn có thể tái sử dụng dầu cá với chế độ ăn cân bằng để duy trì sức khỏe tim mạch lâu dài.

Tóm lại, các dữ liệu khoa học hiện đại không xem dầu cá là nguyên nhân làm tăng rủi ro xuất huyết ngoại khoa [1], [2]. Tuy nhiên, thái độ thận trọng, thông báo minh bạch với nhân viên y tế và tuân thủ kế hoạch điều trị cá thể hóa luôn là nguyên tắc vàng để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người bệnh.