Những thắc mắc thường gặp về ăn uống, dược liệu và sức khỏe, trả lời bằng nghiên cứu khoa học có ghi rõ nguồn.
29.651 bài, trang 623 trên 1.483
Quinine chiết xuất từ vỏ canh kina là vũ khí điều trị sốt rét kinh điển hơn 300 năm qua nhờ khả năng gây độc nội bào diệt ký sinh trùng Plasmodium. Dù vẫn giữ hiệu lực cao, quinine hiện đối mặt với tình trạng giảm nhạy cảm di truyền phức tạp tại Đông Nam Á.
Cam thảo nam (*Scoparia dulcis*) không gây tăng huyết áp vì hoàn toàn không chứa hoạt chất glycyrrhizin gây giữ muối nước như cam thảo bắc (*Glycyrrhiza glabra*). Đây là hai loài thực vật khác biệt, người tiêu dùng cần phân biệt rõ để sử dụng nước thảo mộc an toàn cho tim mạch.
Phụ huynh tuyệt đối không nên cho trẻ uống nước lá cam xũng khi bị ho. Loại lá này hoàn toàn thiếu nghiên cứu khoa học về độ an toàn và hiệu lực, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, quá liều và tổn thương gan thận non nớt của trẻ nhỏ.
Camu camu vượt trội hơn sơ ri acerola về cả hàm lượng vitamin C lẫn mật độ polyphenol tự nhiên. Dù vậy, cả hai loại quả đều rất nhạy cảm với nhiệt độ cao kéo dài, đòi hỏi quy trình bảo quản lạnh và chế biến đúng cách nhằm giữ trọn vẹn hoạt tính chống oxy hóa.
Chiết xuất từ quả bứa (Garcinia cambogia) thường được quảng bá giúp giảm cân, nhưng có thể gây tổn thương gan cấp tính, tụt đường huyết và tương tác thuốc nguy hiểm. Người bệnh gan, thận, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc điều trị tuyệt đối không tự ý sử dụng.
Can khương (gừng khô) hỗ trợ giảm buồn nôn và nôn nghén thai kỳ hiệu quả, tương đương vitamin B6. Dù vậy, thai phụ chỉ nên dùng liều an toàn dưới 1000mg đến 1500mg mỗi ngày; lạm dụng liều cao có thể gây ợ nóng và tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung.
Ngâm rượu cao dê là thói quen phổ biến nhưng sai lầm dưới góc nhìn dược lý; cồn làm biến tính các peptide collagen trong cao, cản trở tiêu hóa và giảm sinh khả dụng của đạm cô đặc thay vì tăng hiệu quả bồi bổ.
Chiết xuất từ rễ, thân và lá cây cam đàng hoang thể hiện hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt trong ống nghiệm, nổi bật là cao chiết lá bằng ethanol ức chế mạnh tụ cầu vàng. Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo đây chỉ mới là kết quả thử nghiệm tiền lâm sàng, chưa thể thay thế thuốc kháng sinh điều trị.
Cao dê và cao ngựa về bản chất dinh dưỡng đều là nguồn cung cấp đạm cô đặc giàu chuỗi acid amin từ collagen xương như glycine, proline và hydroxyproline. Sự khác biệt thực tế giữa hai loại cao phụ thuộc nhiều vào quy trình chế biến, độ lọc mỡ và tạp chất hơn là sự chênh lệch vượt trội về thành phần hóa sinh.
Canh châu là dược liệu dân gian giàu chất chống oxy hóa nhưng thiếu dữ liệu an toàn lâm sàng. Phụ nữ mang thai, người có nguy cơ hạ đường huyết và trẻ sơ sinh là 3 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng, tránh tự ý uống nước sắc từ cây này để phòng ngừa tác dụng phụ nguy hiểm.
Can khương (gừng khô) chứa hoạt chất có khả năng ức chế ngưng tập tiểu cầu và làm tăng nồng độ thuốc chống đông máu trong cơ thể. Việc phối hợp dược liệu này với các thuốc như rivaroxaban, dabigatran hay phenprocoumon có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, chảy máu cam hoặc ho ra máu nguy hiểm.
Cam thảo đá bia (*Telosma procumbens*) thuộc họ Thiên lý, hoàn toàn không phải cam thảo bắc (*Glycyrrhiza glabra*) thuộc họ Đậu. Vị ngọt cực mạnh của cam thảo đá bia đến từ các pregnane glycoside chứ không chứa hoạt chất glycyrrhizin hay các flavonoid đặc trưng của cam thảo bắc.
Can khương hỗ trợ đẩy nhanh quá trình làm rỗng dạ dày và giảm triệu chứng đầy trướng ở liều thấp từ 1 g đến 3 g mỗi ngày. Tuy nhiên, người đau dạ dày tuyệt đối không dùng liều cao trên 4 g mỗi ngày vì dễ gây kích thích niêm mạc, dẫn tới ợ nóng và cồn cào.
Cam thảo nam được dùng nhiều trong dân gian để trị ho, sốt nhờ tính mát. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh chiết xuất cây có hoạt tính giảm đau, kháng viêm và an thần trên mô hình động vật. Dù vậy, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn thiếu để khẳng định thay thế thuốc đặc trị.
Canh kina và hoạt chất quinine từng nổi tiếng trong điều trị sốt rét nhưng không an toàn để hạ sốt thông thường. Do biên độ an toàn hẹp và nhiều độc tính nguy hiểm, y học hiện đại hoàn toàn không khuyến cáo dùng canh kina thay thế cho paracetamol trong chăm sóc sức khỏe đại trà.
Nhiệt độ phơi sấy làm chuyển hóa hoạt chất gingerol trong gừng tươi thành shogaol trong can khương (gừng khô). Sự biến đổi hóa học này làm tăng mạnh khả năng kháng viêm và chống oxy hóa, dù làm bay hơi bớt lượng tinh dầu thơm đặc trưng.
Nước tonic chứa chiết xuất canh kina an toàn khi nồng độ nằm dưới ngưỡng 83 mg/L theo quy định y tế. Tuy nhiên, lạm dụng uống thay nước lọc hoặc dùng ở người có cơ địa dị ứng, thiếu men G6PD có thể gây giảm tiểu cầu, phát ban và rối loạn đông máu nghiêm trọng.
Cam xũng cùng chi với rau ngót chứa nhiều dinh dưỡng nhưng dùng sai cách dài ngày tiềm ẩn rủi ro lớn. Bài học từ các đợt ngộ độc thực vật chi *Sauropus* cho thấy nguy cơ viêm tiểu phế quản tắc nghẽn, suy giảm chức năng phổi nghiêm trọng do tích lũy độc tính khi uống sống kéo dài.
Chỉ thực từ quả cam đắng non cho thấy khả năng tăng cường co bóp dạ dày ruột và cân bằng hormone tiêu hóa trong nghiên cứu động vật. Tuy nhiên, hiệu quả trên người vẫn cần thêm bằng chứng lâm sàng xác thực, đòi hỏi người bệnh phải thận trọng khi áp dụng.
Cao xương gấu từ lâu được đồn thổi như thần dược trị dứt điểm thoái hóa khớp, song y học hiện đại hoàn toàn không ghi nhận dữ liệu lâm sàng chứng minh hiệu quả này. Cảm giác bớt đau phần lớn đến từ tâm lý giả dược, trong khi người bệnh đối mặt rủi ro ngộ độc và bỏ lỡ điều trị chuẩn.
