Những thắc mắc thường gặp về ăn uống, dược liệu và sức khỏe, trả lời bằng nghiên cứu khoa học có ghi rõ nguồn.
29.646 bài, trang 578 trên 1.483
Câu đằng lông (*Uncaria hirsuta*) và câu đằng thường (*Uncaria rhynchophylla*) cùng thuộc danh mục dược điển nhưng khác biệt rõ rệt về hoạt chất. Trong khi câu đằng thường chứa lượng dồi dào rhynchophylline và isorhynchophylline mang tác dụng bảo vệ thần kinh, câu đằng lông gần như không có sự hiện diện của hai alkaloid quan trọng này.
Các alkaloid tự nhiên trong thân cây gáo thể hiện hoạt tính ức chế ký sinh trùng sốt rét trong phòng thí nghiệm, song chỉ có tác dụng vừa phải khi chiết bằng dung môi hữu cơ. Nước sắc truyền thống không có hiệu quả cao và tiềm ẩn nguy cơ hạ huyết áp, người bệnh tuyệt đối không tự ý sử dụng.
Cây cáp điền chứa các hoạt chất chống oxy hóa quen thuộc như flavonoid và phenolic, song thử nghiệm in vitro cho thấy năng lực dập tắt gốc tự do còn yếu hơn so với các thảo dược khác. Người dân không nên thần thánh hóa tác dụng hay tự ý dùng dịch chiết đậm đặc thay thế thuốc điều trị.
Các alkaloid chủ chốt trong câu đằng như rhynchophylline và isorhynchophylline rất kém bền trước nhiệt độ cao kéo dài. Đun sôi quá 15 phút sẽ khiến dược chất bị chuyển hóa và sụt giảm nồng độ nghiêm trọng, làm mất tác dụng hạ áp và an thần vốn có của thảo dược.
Nhiều người có thói quen dùng kỷ tử để bồi bổ, nhưng kết hợp vị thuốc này với thuốc chống đông warfarin có thể làm tăng vọt chỉ số INR, gây biến chứng xuất huyết nguy hiểm. Các chuyên gia khuyến cáo người bệnh đang uống warfarin tuyệt đối không nên dùng kỷ tử dưới dạng nước ép, trà hãm hay rượu thuốc.
Cát sâm chứa nhiều hoạt chất ức chế mạnh enzyme chuyển hóa đường và thuộc họ Đậu. Người bệnh tiểu đường đang dùng thuốc, người có cơ địa dị ứng, phụ nữ mang thai và người sắp phẫu thuật không nên tự ý uống nước cát sâm mỗi ngày để tránh hạ đường huyết đột ngột và dị ứng nguy hiểm.
Ăn cá diếc ninh nhừ cả xương cung cấp canxi phosphat tự nhiên đan xen collagen với khả năng hấp thu cao hơn canxi carbonat. Tuy nhiên, canxi nằm chủ yếu ở xương chứ không tan nhiều ra nước canh, và độ hấp thu qua ruột phụ thuộc vào độ nhuyễn của xương khi tiêu hóa.
Dù cồn hòa tan alkaloid tốt hơn nước, việc ngâm rượu câu đằng lông không mang lại hiệu quả tốt hơn mà còn làm tăng gánh nặng thoái hóa độc tế bào gan và gây tương tác ức chế thần kinh trung ương. Sắc nước truyền thống vẫn là giải pháp an toàn và hiệu quả hơn.
Cây bã thuốc có đặc tính chống viêm và hỗ trợ lành da khi bào chế dùng ngoài, nhưng việc tự ý sắc uống thảo dược thô tiềm ẩn rủi ro quá liều rất lớn. Người dân cần tránh đắp lá tươi nhiễm khuẩn hoặc tùy tiện uống nước lá để phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.
Ăn gỏi cá trắm mang nguy cơ cực lớn nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis. Dữ liệu y khoa khẳng định ký sinh trùng này không chỉ gây tổn thương viêm, sỏi mật mà còn làm tăng nguy cơ ung thư đường mật lên gần 4,5 lần.
Bột cám gạo giàu chất xơ và chất chống oxy hóa nhưng cũng chứa lượng lớn phytate gây cản trở hấp thu vi chất cùng nguy cơ tích tụ asen tự nhiên. Do đó, người bị hẹp đường tiêu hóa, thiếu máu thiếu sắt, hạ canxi máu và trẻ nhỏ cần đặc biệt thận trọng, tránh tự ý sử dụng liều cao hằng ngày.
Cánh kiến đỏ thường được truyền miệng giúp trị sâu răng và viêm nướu, song chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực công dụng này. Đa số thử nghiệm ức chế vi khuẩn Streptococcus mutans chỉ mới ghi nhận trên các thảo mộc khác trong phòng thí nghiệm, không thể thay thế điều trị nha khoa.
Nhiều lời đồn cho rằng cây cơm nếp (*Strobilanthes*) có thể hạ đường huyết, nhưng các bằng chứng khoa học về cơ chế ức chế enzym chuyển hóa đường hiện nay chủ yếu đến từ các dược liệu khác ở mức tiền lâm sàng; cây cơm nếp chưa có dữ liệu chứng minh hiệu quả điều trị đái tháo đường trên người.
Cây cơm nếp (lá nếp, lá dứa) thường dùng tạo hương thơm món ăn, nhưng dùng nước cốt đậm đặc liên tục tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe. Ba nhóm gồm người huyết áp thấp, người sắp phẫu thuật và người suy giảm chức năng gan thận cần đặc biệt thận trọng để tránh biến chứng.
Cánh kiến đỏ chứa các acid laccaic có tiềm năng kháng nấm và ức chế vi khuẩn trong nông nghiệp khi được biến tính hóa học, nhưng chưa có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh khả năng cầm máu trên người. Người dân không nên rắc bột thô lên vết thương hở để tránh nguy cơ nhiễm trùng.
Cây Càng cua (*Cryptolepis buchananii*) chứa hoạt chất kháng viêm nhưng tiềm ẩn nguy cơ ức chế phôi thai và tổn thương tế bào. Phụ nữ mang thai, người chuẩn bị có con và người suy giảm chức năng gan thận tuyệt đối không nên tự ý dùng thảo dược này để chữa đau nhức xương khớp.
Nhiều người chuộng cá ngựa tự nhiên vì nghĩ dược tính vượt trội cá ngựa nuôi. Tuy nhiên, các tài liệu khoa học hiện có chỉ khảo sát cá thịt như cá hồi, cá vược, cá tráp mà chưa có dữ liệu đối đầu trực tiếp về axit amin, phospholipid hay steroid sinh học trên cá ngựa.
Cát cánh là dược liệu trị ho và món ăn quen thuộc, nhưng chứa hoạt chất có tác dụng hạ đường huyết tự thân. Việc tự ý dùng chung cát cánh với thuốc điều trị tiểu đường dễ gây hiệu ứng hiệp đồng, làm tụt glucose máu quá mức, đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe người bệnh.
Câu đằng lông là vị thuốc có tác dụng hạ áp và an thần, nhưng không an toàn cho tất cả mọi người. Người huyết áp thấp, bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật, người suy gan thận nặng và người đang dùng thuốc chống đông máu cần tránh sử dụng để phòng ngừa tụt huyết áp và nguy cơ xuất huyết.
Dược liệu câu đằng chứa nhiều alkaloid quý có lợi cho hệ thần kinh, nhưng hàm lượng hoạt chất biến thiên theo từng bộ phận và giai đoạn sinh thái. Hiện chưa có ngưỡng liều an toàn tuyệt đối trên người để loại trừ độc tính gan thận, do đó cần dùng đúng liều thầy thuốc chỉ định.
