Ba kích trong ẩm thực và y học cổ truyền
Ba kích (Morinda officinalis), còn gọi là Bajitian trong Y dược Trung Quốc, là dược liệu lâu đời thuộc họ Cà phê, được dùng phổ biến ở Trung Quốc và Đông Á với nhiều công dụng điều trị bệnh.
Những thắc mắc thường gặp về ăn uống, dược liệu và sức khỏe, trả lời bằng nghiên cứu khoa học có ghi rõ nguồn.
355 bài, trang 17 trên 18
Ba kích (Morinda officinalis), còn gọi là Bajitian trong Y dược Trung Quốc, là dược liệu lâu đời thuộc họ Cà phê, được dùng phổ biến ở Trung Quốc và Đông Á với nhiều công dụng điều trị bệnh.
Cà phê pha bằng bình Moka không có lượng caffeine cao bất thường như nhiều người lầm tưởng. Các phân tích hóa lý trong phòng thí nghiệm cho thấy nồng độ caffeine từ bình Moka thực tế thấp hơn từ 3 đến 6 lần so với cà phê Espresso khi dùng cùng một loại nguyên liệu.
Với người trưởng thành khỏe mạnh, uống cà phê ở mức vừa phải (dưới khoảng 400mg caffeine/ngày, tương đương 3-4 tách) thường được xem là an toàn. Phụ nữ mang thai, người rối loạn lo âu hoặc tim mạch nên thận trọng hơn và hỏi ý kiến bác sĩ.
Uống cà phê có thể làm nặng thêm triệu chứng viêm bàng quang kẽ ở một số người, dựa trên các báo cáo khảo sát thực tế. Dù caffeine thường bị xem là yếu tố kích hoạt cơn đau, phản ứng này mang tính cá thể hóa cao và chưa có bằng chứng khoa học chứng minh hợp chất axit gây tổn thương niêm mạc.
Caffeine viên nang và cà phê pha mang lại hiệu quả tăng sức bền tương đương nhau khi cùng mức liều. Viên nang giúp kiểm soát miligam chuẩn xác, trong khi cà phê pha cung cấp thêm axit chlorogenic và chất chống oxy hóa nhưng hàm lượng caffeine biến thiên mạnh tùy cách pha chế.
Mẹ cho con bú uống cà phê ở mức vừa phải thường không làm bé khó ngủ. Bằng chứng khoa học cho thấy lượng caffeine bài tiết qua sữa mẹ rất thấp. Hiện tượng kích thích và rối loạn giấc ngủ chỉ xuất hiện khi mẹ tiêu thụ liều lượng quá cao, hoặc xảy ra ở trẻ sinh non và trẻ dưới 5 tháng tuổi do tốc độ chuyển hóa còn chậm.
Nhiều thử nghiệm can thiệp nhỏ trên người khỏe mạnh cho thấy uống cà phê kích thích tiết axit dạ dày và làm giảm nhẹ độ pH dịch vị. Tác dụng này xảy ra ở cả cà phê thường lẫn cà phê khử caffeine, nhưng một nghiên cứu dịch tễ lớn không ghi nhận mối liên hệ với bệnh viêm loét hay trào ngược.
Tiêu thụ caffeine từ cà phê dài hạn không làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não mà liên quan đến việc giảm nhẹ nguy cơ đột quỵ. Dữ liệu từ các nghiên cứu đoàn hệ lớn và phân tích di truyền học chứng minh mối liên hệ bảo vệ này, dù người hiếm khi uống có thể gặp rủi ro thoáng qua ngay sau khi dùng.
Uống cà phê không giúp cơ thể hồi phục năng lượng tế bào thực tế mà chỉ tạm thời ức chế tín hiệu mệt mỏi. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy caffeine ngăn chặn thụ thể adenosine trong não, giúp tăng sự tỉnh táo chủ quan nhưng không thể thay thế việc nghỉ ngơi.
Người thiếu máu do thiếu sắt không bắt buộc phải kiêng hoàn toàn caffeine nhưng cần tránh uống trà hoặc cà phê cùng lúc với bữa ăn và thuốc bổ sung sắt. Bằng chứng cho thấy hợp chất trong trà và cà phê làm giảm hấp thu sắt non-heme, song việc tách rời thời điểm sử dụng giúp hạn chế tác động này.
Hiện chưa đủ bằng chứng khoa học khẳng định uống cà phê làm giảm thèm ăn tức thì qua hormone ghrelin hay peptide YY. Các tài liệu nghiên cứu hiện có chỉ chứng minh tác động của thành phần dinh dưỡng bữa ăn hoặc vận động thể lực lên các peptide kiểm soát no đói, chưa có dữ liệu trực tiếp chứng minh tác dụng này từ cà phê.
Hiện chưa có bằng chứng trong các nghiên cứu được cung cấp cho thấy caffeine tinh khiết làm tăng triglyceride máu. Tác nhân chính khiến mỡ máu và triglyceride gia tăng khi uống cà phê đã được xác định là cafestol và kahweol—hai hợp chất diterpene tự nhiên có trong dầu cà phê chưa lọc.
Caffeine và cà phê chứa caffeine có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc sỏi mật có triệu chứng trong các nghiên cứu đoàn hệ lớn và phân tích di truyền. Tuy nhiên, bằng chứng còn mâu thuẫn ở một số nghiên cứu cắt ngang, và caffeine kích thích co bóp túi mật nên có thể gây đau ở người đã có sẵn sỏi mật.
Hiện chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào chứng minh nhiệt độ đánh trứng hay protein lòng đỏ làm biến đổi caffeine trong cà phê trứng. Các dữ liệu hiện có chỉ ghi nhận đặc tính sinh học của caffeine đơn lẻ trên chuyển hóa tế bào và động vật, không phản ánh chính xác cấu trúc món ăn này.
Caffeine trong trà và cà phê giống nhau về mặt hóa học, nhưng trà có thêm L-theanine – một axit amin tự nhiên giúp làm dịu phản ứng căng thẳng và hạ huyết áp do caffeine gây ra. Các thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh sự phối hợp giữa caffeine và L-theanine giúp tăng khả năng tập trung, duy trì chú ý mà ít gây bồn chồn.
Caffeine và cà phê không làm tăng viêm da vẩy nến nếu dùng mức vừa phải; nghiên cứu quan sát cho thấy uống 3 tách cà phê mỗi ngày liên quan đến giảm độ nặng của vẩy nến, trong khi bôi caffeine 10% tại chỗ mang lại hiệu quả cải thiện mảng bám.
Cà phê muối có thể gây hại tim mạch gián tiếp nếu làm tăng tổng lượng natri tiêu thụ mỗi ngày. Bản thân cà phê không làm tăng huyết áp dài hạn, nhưng natri dư thừa làm tăng gánh nặng lên mạch máu. Người có bệnh tim mạch hoặc huyết áp cao nên thận trọng khi dùng món này.
Bột trà xanh matcha chứa hàm lượng caffeine cao hơn các loại trà xanh túi lọc thông thường nhờ kỹ thuật che bóng lá trà. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện có chưa có phép so sánh trực tiếp nồng độ caffeine giữa matcha và cà phê pha lọc, do lượng hoạt chất trong matcha dao động rất lớn tùy vào mẫu thử và cách chế biến.
Uống cà phê chứa caffeine có thể làm tăng mức đường huyết và giảm tạm thời độ nhạy insulin sau bữa ăn. Bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn và nghiên cứu thực nghiệm cho thấy caffeine cản trở quá trình hấp thu glucose vào mô cơ, dẫn đến đáp ứng đường huyết và insulin sau ăn tăng cao hơn bình thường.
Uống cà phê không làm suy giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới mà thực tế có thể làm tăng nhẹ áp lực này trên người khỏe mạnh. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy triệu chứng ợ nóng xuất phát từ việc cà phê kích thích tiết axit dạ dày mạnh và phản xạ giãn cơ thắt thoáng qua sau khi dung nạp thức uống.